Idee społeczne polskiego pozytywizmu
Polski pozytywizm całkowicie odrzucił romantyczną walkę zbrojną na rzecz pragmatycznego programu naprawy społeczeństwa. Twórcy tej epoki wierzyli, że nowoczesny naród można zbudować tylko poprzez edukację najuboższych, rozwój gospodarczy i równouprawnienie. Główną siłą napędową zmian przestała być arystokracja, a jej miejsce zajęła prężnie rozwijająca się inteligencja oraz klasa średnia.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Koniec mitu szlachcica. Czas na inteligenta
Po klęsce powstania styczniowego Polacy musieli zmienić strategię przetrwania. Zamiast konspirować, zaczęli liczyć zyski i budować fabryki. Pozytywiści uznali, że społeczeństwo to żywy organizmKoncepcja Herberta Spencera zakładająca, że społeczeństwo funkcjonuje jak biologiczny organizm - choroba jednej warstwy osłabia całe ciało., w którym każda klasa ma do odegrania konkretną rolę.
Dawny podział oparty na herbach i pochodzeniu stracił rację bytu. Nową elitą mieli zostać ludzie czynu: inteligencja, przedsiębiorcy i kapitaliści. Bolesław Prus w „Lalce” bezlitośnie obnażył upadek arystokracji, przeciwstawiając jej energię Stanisława Wokulskiego - kupca i człowieka z inicjatywą.
Wzmacnianie gospodarki i klasy średniej. Przykład: spółka do handlu ze Wschodem założona przez Wokulskiego w „Lalce”.
Edukacja i poprawa bytu najuboższych warstw. Przykład: pomoc Wokulskiego dla Węgiełka i Wysockiego.
Mierzenie wartości człowieka jego użytecznością dla społeczeństwa. Przykład: kult pracy w „Nad Niemnem” E. Orzeszkowej.
Szkoła, higiena i użyteczność
Pozytywistyczny program społeczny opierał się na skrajnym utylitaryzmie. Zgodnie z tą filozofią, interes jednostki i społeczeństwa musiał być tożsamy. Celem życia ludzkiego miało być szczęście, a obowiązkiem ogółu - zapewnienie godnej egzystencji każdemu obywatelowi.
Aby ten cel osiągnąć, pisarze i myśliciele kładli ogromny nacisk na pedagogikę i dydaktykę. Chcieli wychować nowe pokolenie, które zamiast romantycznych uniesień wybierze racjonalny altruizm i umiłowanie pracy. Nie chodziło jednak tylko o wiedzę książkową. Pozytywiści jako pierwsi na taką skalę promowali wychowanie fizyczne, higienę i zdrowy tryb życia. Pragnęli gruntownego unowocześnienia szkoły.
W drugiej połowie XIX wieku analfabetyzm na ziemiach polskich był zjawiskiem powszechnym, zwłaszcza na wsiach. Pozytywiści traktowali edukację chłopów nie tylko jako misję moralną, ale jako polityczną konieczność - nieświadomy, niewykształcony chłop był bardzo podatny na manipulacje zaborców.
Kobiety idą do pracy
Ważnym elementem pozytywistycznej przebudowy świata była emancypacja kobiet. Twórcy epoki głośno domagali się wyrwania kobiet z poniżającej zależności finansowej od mężczyzn.
Wielu ojców i mężów zginęło w powstaniu lub trafiło na zesłanie. Kobiety z dawnych dworków szlacheckich, pozbawione majątków, musiały nagle same utrzymać rodziny. Brakowało im jednak wykształcenia i konkretnego zawodu. Ten dramat świetnie ukazała Eliza Orzeszkowa w powieści „Marta”. Z kolei w „Lalce” widzimy Helenę Stawską, która dzięki własnej, uczciwej pracy potrafi utrzymać siebie i córkę, stając się wzorem nowej, niezależnej kobiety.