Jakie części mowy musisz znać?
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Części mowy to słowa, których używamy codziennie. Kiedy rozmawiamy, posługujemy się nimi intuicyjnie, a ich nazwy wcale nie są nam do szczęścia potrzebne. No chyba że zbliża się egzamin! Oto krótkie przypomnienie, czym są części mowy i jak je rozpoznać.
Części mowy czy zdania?
Części mowy mają w zdaniach różne funkcje. To dlatego w gramatyce musimy rozróżnić części mowy od części zdania. Spójrzmy na te trzy przykłady:
1. Balladyna leży na półce.
2. Wczoraj przeczytałam Balladynę.
3. W Balladynie dzieją się niesamowite rzeczy.
Jaką częścią mowy jest słowo Balladyna? Oczywiście rzeczownikiem. Ale kiedy patrzymy na funkcję tego słowa w zdaniu, to okazuje się, że w każdym z trzech przykładów jest inna. I tak:
1. W pierwszym zdaniu Balladyna pełni funkcję podmiotu.
2. W drugim zdaniu Balladyna jest dopełnieniem.
3. W trzecim zdaniu „W Balladynie” to okolicznik.
Jeden rzeczownik pełni rolę trzech różnych części zdania. O częściach zdania mówimy więc wtedy, gdy analizujemy słowa w kontekście całych zdań. Patrzymy na ich związki z innymi wyrazami oraz na ich funkcje składniowe.
Shorty na maturę
Jakie są części mowy?
Tutaj zajmiemy się więc słowami, które jesteśmy w stanie nazwać bez względu na ich rolę w zdaniu. Części mowy dzielimy przede wszystkim na:
- odmienne,
- nieodmienne.
Co to znaczy, że coś się odmienia lub nie? Przy odmiennych wyrazach obserwujemy zmiany formy gramatycznej, czyli możemy odmienić słowo na przykład:
- przez przypadki,
- przez osoby,
- przez czasy.
Wyrazy nieodmienne pozostają takie same bez względu na okoliczności. Wyjątkiem jest jednak stopniowanie, ponieważ niektóre nieodmienne części mowy także mu podlegają.
Odmienne części mowy
Do odmiennych części mowy należą:
- rzeczowniki,
- czasowniki,
- przymiotniki,
- liczebniki,
- zaimki.
Pięć odmiennych części mowy, jak pięć palców u ręki:
Przypomnijmy sobie krótko, jak je rozpoznać.
Rzeczownik (kto? co?)
Nazywa ludzi, zwierzęta, rośliny, przedmioty, zjawiska, uczucia, a także czynności (np. czytanie, tańczenie). W liczbie pojedynczej ma 3 rodzaje:
- męski (piorun, mężczyzna, dramat),
- żeński (zemsta, lektura, królowa),
- nijaki (piekło, krzesło, spanie).
Ale w liczbie mnogiej już tylko 2 rodzaje:
- męskoosobowy: dotyczy wyłącznie ludzi płci męskiej (książęta, elektrycy, panowie, ojcowie, rolnicy, muzycy),
- niemęskoosobowy: dotyczy całej reszty (królewny, pisarki, dentystki, panie, tygrysy, sosny, jajka, dzieci, stoły).
Wszystkie rzeczowniki w języku polskim odmieniają się przez przypadki, których mamy 7: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz. Więcej o królu części mowy piszemy w artykule: Rzeczownik.
Czasownik (co robi? co się z nim dzieje?)
Pozwala nam nazywać czynności. Ta część mowy:
- występuje w liczbie pojedynczej i mnogiej (np. uczę się, uczymy się),
- odmienia się przez osoby (np. ja uczę się, ty uczysz się),
- odmienia się przez czasy (uczę się, uczyłem się, będę się uczyć),
- występuje w 3 trybach: oznajmiającym (uczę się), przypuszczającym (uczyłbym się), rozkazującym (ucz się!).
Wyróżniamy też dwa aspekty czasowników:
- niedokonany: pisałam wczoraj rozprawkę,
- dokonany: napisałam wczoraj rozprawkę.
Wszystkie tajemnice tej części mowy odkrywamy w artykule o czasowniku.
Przymiotnik (jaki? czyj? który?)
Niezbędny, aby opisać kogoś lub coś i wyrazić naszą opinię. Odpowiada na pytania:
- jaki? jaka? jakie? (np. ładny, ładna, ładne),
- czyj? czyja? czyje? (np. siostrzyny, babcine),
- który? która? które? (np. ostatni, ostatnia, ostatnie).
Przymiotnik opisze nie tylko cechy zewnętrzne, ale też te wewnętrzne (np. skrupulatny Rzecki, kapryśna Izabela). Przymiotnik dostosowuje się zawsze do rzeczownika, który opisuje. A zatem:
- przyjmuje jego rodzaj,
- tak samo odmienia się przez liczby,
- tak samo odmienia się przez przypadki.
Do przymiotników podobne są imiesłowy przymiotnikowe. Imiesłowy tworzy się od czasowników (pisać, piszący), ale zachowują się jak przymiotniki. O dobrym znajomym czasownika i przymiotnika pisaliśmy tutaj: Imiesłów.
Liczebnik (ile? który z kolei?)
Pomaga nam precyzyjnie wyrazić: ilość, liczebność, kolejność, wielokrotność. Wyróżniamy liczebniki:
- główne: jeden, dziesięć, milion,
- porządkowe: pierwszy, dziesiąty, milionowy,
- ułamkowe: pół, trzy czwarte, jedna setna,
- zbiorowe: dwoje, troje, czworo,
- nieokreślone: mało, wiele, kilka, kilkaset,
- mnożne: podwójny, potrójny, czterokrotny,
- wielorakie: dwojaki, trojaki.
Liczebniki potrafią być prawdziwą zmorą (zwłaszcza w momencie, gdy odmieniamy je przez przypadki). Aby je lepiej oswoić, zajrzyj do artykułu o liczebnikach.
Zaimek
Jako jedyny ma moc udawania innych części mowy. Może być odpowiednikiem rzeczownika, przymiotnika, przysłówka albo liczebnika. Ze względu na pełnione funkcje wyróżniamy:
- zaimki osobowe: ja, ty, on, ona, ono, my, wy, oni, one,
- zaimki zwrotne: się, sobie, siebie,
- zaimki dzierżawcze: mój, moja, moje, twój, twoja, twoje, jej, jego, nasz, nasza, nasze, wasz, wasza, wasze, ich,
- zaimki wskazujące: ten, ta, to, tamten, tamta, tamto, tam, tu, ów, tędy, ci, tamci, owi, sam,
- zaimki pytające: kto? co? jaki? który? gdzie? kiedy? jak? komu? czemu? kogo?,
- zaimki względne: kto, co, który, jaki, gdzie, kiedy (użyte w zdaniu podrzędnym, bez znaku zapytania),
- zaimki nieokreślone: ktoś, coś, jakiś, gdzieś, kiedyś, cokolwiek,
- zaimki przeczące: nikt, żaden, nigdy, nigdzie,
- zaimki upowszechniające: wszyscy, wszędzie, zawsze.
Ze względu na sposób odmiany dzielimy zaimki na:
- rzeczowne: przejmują rolę rzeczownika, np. ja, ten, ktoś, nikt, wszyscy,
- przymiotne: przejmują rolę przymiotnika, np. mój, ten, któryś, żaden, każdy, jaki?,
- liczebne: przejmują rolę liczebnika, np. ile?, tyle, kilka,
- przysłowne (nieodmienne): przejmują rolę przysłówka, np. tam, jak?, nigdy, jakoś, wszędzie.
Żeby nie zgubić się w tych (zaimek wskazujący!) odmianach, warto doczytać trochę więcej w artykule o zaimkach.
Nieodmienne części mowy
Jest ich co prawda pięć, ale na szczęście intuicyjnie bardzo łatwo je rozpoznać. Choćbyśmy się bardzo starali, to nie odmienimy wykrzyknika „kukuryku!” czy przyimka „dla”.
- przysłówki: odpowiadają na pytania jak? gdzie? kiedy?, a niektóre z nich można stopniować: miło (milej, najmilej), ciepło (cieplej, najcieplej), nagle, zawsze, niechcący;
- spójniki: łączą wyrażenia i zdania, np. i, oraz, czyli, albo, dlatego, lecz, choć;
- przyimki: niesamodzielne części mowy, muszą iść w parze z jakimś wyrazem, np. na, z, o, poprzez;
- partykuły: niesamodzielne wyrazy lub morfemy; wzmacniają, zmieniają znaczenie, dodają zabarwienia emocjonalnego, np. niech ktoś tu przyjdzie, tylko ona może pomóc, ani mi się śni, czy znasz tę książkę?, tak zrobię, weźże się do pracy, stójże!, nie umiem;
- wykrzykniki: wyrazy określające stan emocjonalny lub naśladujące dźwięki, np. och! miau, a fe, ała.
Jak rozpoznać część mowy?
- Sprawdź, czy wyraz się odmienia (przez przypadki, osoby, czasy).
- Zadaj pytanie: kto? co? (rzeczownik), co robi? (czasownik), jaki? (przymiotnik), ile? (liczebnik), jak? gdzie? kiedy? (przysłówek).
- Pamiętaj, że część mowy nie zależy od roli w zdaniu: to samo słowo może pełnić różne funkcje (części zdania).