Przymiotnik – definicja, podział, stopniowanie, odmiana
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 10 min
Spis treści
Przymiotnik i jego rodzaje
Główna zasada jest bardzo prosta. Przymiotnik odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? Dzięki temu możemy nie tylko opisywać rzeczowniki, ale też porównywać je ze sobą. Co możemy opisać za pomocą przymiotnika?- barwę: biały, czarny, zielony;
- kształt: okrągły, owalny, kwadratowy;
- rozmiar: duży, niewielki, kolosalny;
- temperaturę: ciepły, zimny, gorący;
- materiał: drewniany, aksamitny, stalowy;
- stan: śpiący, zmęczony, energiczny;
- przynależność: polski, gimnazjalny, pracowniczy.
- zmysłowe (wszystko, co odbieramy zmysłami): pachnący, gorący, lekki;
- umysłowe (określają cechy ludzkie): inteligentny, bystry, głupi;
- względne (określają, z czego dana rzecz została zrobiona): stalowy, drewniany, szklany;
- charakterystyczne (określają specyficzne cechy): brodaty, rudy, pomarszczony;
- dzierżawcze (określają przynależność): harcerski, psi, siostrzany.
Ciekawym przypadkiem są przymiotniki dzierżawcze. Nie odpowiadają one bowiem na pytania jaki? jaka? jakie? ale czyj, czyja, czyje? Przykładami przymiotników dzierżawczych są więc np.: obóz harcerski, mamina spódnica, braterski układ.
Stopniowanie przymiotników
W języku polskim wyróżniamy trzy stopnie przymiotników. Na pewno będzie Ci to łatwo zapamiętać, gdyż możemy określać je zarówno cyfrą (np. pierwszy, drugi i trzeci stopień), jak i słownie (np. podstawowy, wyższy i najwyższy stopień).- Pierwszy to stopień podstawowy: ciepły, ładny, kolorowy;
- Drugi to stopień wyższy: cieplejszy, ładniejszy, bardziej kolorowy;
- Trzeci to stopień najwyższy: najcieplejszy, najładniejszy, najbardziej kolorowy.
- Pierwszym z nich jest dodanie przyrostka w stopniu wyższym oraz przyrostka i przedrostka (naj-) w stopniu najwyższym, np. najjaśniejszy.
- Drugi sposób polega na dodaniu dodatkowego słówka bardziej w stopniu wyższym (bardziej) oraz w stopniu najwyższym (najbardziej), np. najbardziej zadowolony.
Te przymiotniki, które składają się z dwóch lub trzech sylab, stopniuje się według pierwszego sposobu. Dłuższe zaś wymagają dodania słówka bardziej i najbardziej. To właśnie dlatego obraz może być piękny (2 sylaby) i piękniejszy, ale już kolorowy (4 sylaby) i bardziej kolorowy, ale nie kolorowszy.
Stopniowanie nieregularne
Nie może być jednak za prosto. Istnieje jeszcze jedna grupa przymiotników – te, które stopniuje się w sposób nieregularny. W takich przypadkach stopień wyższy oraz najwyższy całkowicie zmieniają brzmienie swojej podstawowej wersji. Przykłady przymiotników, które stopniuje się w sposób nieregularny: dobry, lepszy, najlepszy; zły, gorszy, najgorszy; mały, mniejszy, najmniejszy; duży, większy, największy.Na całe szczęście przymiotniki, które stopniuje się nieregularnie, są zazwyczaj często przez nas używane, więc po prostu znamy je na pamięć. Mogą jednak przysporzyć wiele kłopotów osobom, które dopiero uczą się języka polskiego.
Odmiana przymiotników
Wszystkie przymiotniki w języku polskim, jakie znasz, odmieniają się przez liczby, rodzaje i przypadki. Występują bowiem zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. Opisują zarówno rzeczowniki rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego. Co więcej, przybierają formy zależne od przypadku, w którym określany tym przymiotnikiem rzeczownik występuje w zdaniu.Tym, co należy przy tym pamiętać, to zasada, że rodzaj, liczba i przypadek przymiotnika zawsze odpowiadają rodzajowi, liczbie i przypadkowi rzeczownika, z którym się łączą. Oznacza to, że razem tworzą związek zgody.
Odmiana przymiotników przez liczby
Zacznijmy od najprostszej odmiany. W języku polskim występują bowiem tylko dwie liczby: liczba pojedyncza oraz liczba mnoga. Oto kilka rzeczowników oraz przymiotniki, z którymi tworzą związek zgody: Liczba pojedyncza Słodki tort Cicha noc Miłe spotkanie Groźny facet Zatem, jak sam widzisz, przymiotniki słodki, cicha, miłe oraz groźny występują tutaj w licznie pojedynczej – dokładnie w takiej, jak rzeczowniki, które opisują. Liczba mnoga Słodkie torty Ciche noce Miłe spotkania Groźni faceci Tutaj sytuacja wygląda analogicznie – przymiotniki słodkie, ciche, miłe oraz groźni występują w liczbie mnogiej, czyli dokładnie tej samej, co rzeczowniki, które opisują. Jak widać, nie jest to skomplikowane. Co więcej, potrafisz je odmienić zupełnie naturalnie i intuicyjnie.Odmiana przymiotników przez rodzaje
W języku polskim w liczbie pojedynczej istnieją trzy rodzaje: męski (ten), żeński (ta) oraz nijaki (to). Wróćmy więc na chwilę do przymiotników z przykładu wyżej. Słodki tort – to rodzaj męski (Ten tort jest słodki) Cicha noc – to rodzaj żeński (Ta noc jest cicha) Miłe spotkanie – to rodzaj nijaki (To spotkanie jest miłe) Inne przykładowe przymiotniki we wszystkich rodzajach w liczbie pojedynczej: cichy chłopiec, cicha pralka, ciche dziecko; młody mężczyzna, młoda panna, młode źrebię; gorzki żal, gorzka czekolada, gorzkie mleko. Sprawa komplikuje się nieco, kiedy rzeczowniki, jakie opisujemy, przybierają liczbę mnogą. Tutaj istnieją bowiem wyłącznie dwie formy: męskoosobowa oraz niemęskoosobowa. Forma męskoosobowa występuje przy rzeczownikach, które w liczbie pojedynczej mają rodzaj męski (nauczyciele, profesorowie, fryzjerzy). Z kolei forma niemęskoosobowa występuje przy rzeczownikach, które w liczbie pojedynczej przyjmują rodzaj żeński, nijaki lub męski, ale nie dotyczą ludzi (np. stoły, noże czy psy).Rzeczowniki, które w liczbie pojedynczej mają rodzaj męski, w liczbie mnogiej nie zawsze występują jako rzeczownik męskoosobowy (np. grzmot, chleb czy gniew). Forma męskoosobowa dotyczy bowiem wyłącznie ludzi. Rzeczowniki, które w liczbie pojedynczej mają rodzaj żeński lub nijaki oraz rzeczowniki, które nie określają ludzi, a w liczbie pojedynczej mają rodzaj męski, w liczbie mnogiej zawsze przyjmują formę niemęskoosobową.
Mianownik liczby mnogiej rodzaju męskoosobowego przymiotników (np. cudzy chłopcy, obcy panowie, twórczy artyści) może niekiedy sprawiać trudności. Chodzi przede wszystkim o te przymiotniki, które kończą się na c, dz, cz oraz ż. Warto zapamiętać tutaj zasadę, zawsze kończą się na -y (cudzy chłopiec, ale też cudzy chłopcy; obcy pan, ale też obcy panowie; twórczy artysta, ale też twórczy artyści).
Odmiana przymiotników przez przypadki
Przymiotniki, podobnie jak rzeczowniki, w języku polskim odmieniają się przez siedem przypadków – każdy z nich będzie w pewnym stopniu modyfikował brzmienie zarówno rzeczownika, jak i odpowiadającego mu przymiotnika. Przypadki w języku polskim oraz ich pytania:- Mianownik: kto? co? (np. kto/co to jest?)
- Dopełniacz: kogo? czego? (np. kogo/czego nie ma?)
- Celownik: komu? czemu? (np. komu/czemu się przyglądam?)
- Biernik: kogo? co? (np. kogo/co widzę?)
- Narzędnik: z kim? z czym? (np. z kim/z czym się bawię?)
- Miejscownik: o kim? o czym? (np. o kim/o czym mówię?)
- Wołacz (o!)
Nie z przymiotnikami
Nietrudno jednak zauważyć, że nic w naszym życiu nie jest wyłącznie czarne lub białe. Niekiedy chcemy podkreślić fakt, że ktoś nie jest mądry, pies nie jest czarny, a pogoda nie jest udana. Jak poprawnie zapisywać więc przymiotniki z nie? Zobacz poniższy przykład: Sprawdzian był nietrudny, ale zachowanie Anki okazało się niefajne, bo zaczęła ściągać od Marka. Ten był dla niej niemiły i zakrył ręką swoje odpowiedzi. A teraz spójrz na ten przykład: Sprawdzian był nie najtrudniejszy, ale zachowanie Anki okazało się nie najfajniejsze, bo zaczęła ściągać od marka. Ten był dla niej nie najmilszy i zakrył ręką odpowiedzi. Chociaż powyższe zdania zdecydowanie warto byłoby poprawić pod względem stylistycznym, to doskonale odzwierciedlają zasadę łączenia przymiotników z nie.Nie z przymiotnikami w stopniu równym (czyli trudny, fajne, miły) zapisujemy łącznie (nietrudny, niefajne, niemiły). Z kolei nie z przymiotnikami w stopniu wyższym (trudniejszy, fajniejsze, milszy) i najwyższym (najtrudniejszy, najfajniejsze, najmilszy) zapisujemy oddzielnie (nie trudniejszy, nie najtrudniejszy, nie fajniejsze, nie najfajniejsze, nie milsze, nie najmilsze).
Przymiotniki złożone
W języku polskim bardzo często (zwykle nawet nieświadomie) korzystamy z przymiotników złożonych. Przymiotniki złożone są to przymiotniki połączone z dwóch innych przymiotników – łącznie lub za pomocą łącznika (-). Kiedy więc zapisywać je łącznie, a kiedy stawiać pomiędzy nimi łącznik? Na szczęście istnieje na to bardzo prosta zasada.Jeżeli przymiotnik tworzą dwa człony równorzędne, wówczas zapisujemy je łącznikiem. Są to przymiotniki z jednej grupy tematycznej: wiosenno-letni sezon niebiesko-zielony samochód czarno-biały film Jeżeli dwa człony przymiotników są dla siebie nierównorzędne, zapisujemy go wówczas łącznie. Obydwa elementy takiego przymiotnika pochodzą z innych kategorii. Nie są więc dla siebie równorzędne: małosolny ogórek szorstkowłosy wyżeł krótkotrwały deszcz