Co to jest metafora? Definicja i przykłady
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Mówisz, że ktoś ma stalowe nerwy, a nikt nie szuka u niego metalu. Mówisz, że „szala goryczy się przelała”, i nikt nie sprawdza, ile w niej było cieczy. To właśnie metafora: używasz słów inaczej niż w słowniku i wszyscy rozumieją, o co chodzi.
Czym jest metafora?
Metafora (przenośnia) to wyraz lub wyrażenie użyte w znaczeniu przenośnym, na podstawie podobieństwa. Jedno zjawisko nazywamy tak, jak nazywa się coś innego, bo mają wspólną cechę, skojarzenie lub wrażenie. W przeciwieństwie do porównania nie ma tu słów „jak”, „niczym” ani „jakby”.
Przykłady:
- Zosia ma stalowe nerwy.
- Michał boi się własnego cienia.
Dosłowne znaczenia słów podpowiadają, co chce przekazać metafora. Zobacz, jak to działa:
- Stalowe nerwy. Stal jest twarda, zimna i bardzo trudno ją złamać. Nerwy oznaczają tu psychikę. Ktoś, kto ma stalowe nerwy, jest odporny psychicznie, nie wybucha i panuje nad emocjami.
- Bać się własnego cienia. Cień jest z nami zawsze. Jeśli ktoś boi się nawet jego, musi być bardzo lękliwy i bać się wszystkiego, nawet własnego cienia.
Prosty sposób, żeby wyłapać metaforę: spróbuj przetłumaczyć wyrażenie dosłownie, słowo po słowie, na obcy język. Wiele metafor straci wtedy sens.
Shorty na maturę
Metafora czy porównanie?
To najczęstsza pomyłka na sprawdzianach. Obie figury opierają się na podobieństwie, ale różnią się sposobem zapisu: w porównaniu podobieństwo jest nazwane, w metaforze trzeba je odgadnąć.
Metafory w literaturze
W poezji metafora służy do tworzenia obrazów, których nie da się opisać dosłownie. Nie tylko ozdabia język: pozwala zobaczyć rzecz po raz pierwszy i nadaje tekstowi nastrój.
Dobrym przykładem jest sonet Adama Mickiewicza Stepy akermańskie. Podróżnik jedzie wozem przez rozległy, trawiasty step, a poeta opisuje to tak, jakby płynął po morzu:
Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu,
Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi,
Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi
Step to „suchy ocean”, trawy i łąki to „fale”, a wóz porusza się jak łódka. Poeta nie mówi wprost, że step jest ogromny. Wystarczy obraz oceanu, żeby czytelnik poczuł bezmiar i to, że podróżnik jest w nim zagubiony.
W tych wersach widać też różnicę z poprzedniego rozdziału. „Suchy ocean” i „fale łąk” to metafory, a „jak łódka” to porównanie. Oba chwyty występują obok siebie.
Metafory w codziennym języku
Metafor używamy na co dzień, często nie zdając sobie z tego sprawy. Oszczędzają słowa: dwa, trzy wyrazy opisują to, co dosłownie wymagałoby całego zdania. Przykłady:
- Czas to pieniądz – dosłownie nie da się zapłacić czasem;
- Szala goryczy się przelała – nikt nie waży goryczy;
- Wpaść w depresję – nie mamy na myśli wpadnięcia do dołu;
- Być w dołku – oznacza kłopoty, a nie dziurę w ziemi;
- Rozszarpać na strzępy – zwykle chodzi o ostrą krytykę, nie o dosłowne rozszarpywanie;
- Podcinać skrzydła – odbierać komuś odwagę i chęć działania;
- Interes się nie kręci – firma ma kłopoty.
Większość z nich odczytujesz bez wysiłku, bo wychowałeś się w kulturze, w której te obrazy są oswojone. Takie metafory nazywa się utrwalonymi lub „martwymi”: powtarzamy je automatycznie i nie widzimy już obrazu. W literaturze ważniejsze są metafory nowe, wymyślone przez autora, jak step jako ocean u Mickiewicza.
Co jest metaforą, a co tylko ją przypomina?
Kilka figur działa podobnie i łatwo je pomylić.
- Personifikacja i animizacja to odmiany metafory: przypisują cechy ludzkie lub ożywione temu, co ich nie ma („wiatr szeptał”).
- Metonimia i synekdocha opierają się nie na podobieństwie, ale na bliskim związku („czytać Mickiewicza”, „dach nad głową”). To osobne figury.
- Hiperbola to wyolbrzymienie. Czasem występuje razem z metaforą, ale nie jest jej rodzajem.
Jak pisać o metaforze w analizie tekstu?
- Nazwij środek i przytocz fragment: „Poeta nazywa step oceanem.”
- Wyjaśnij obraz: co z czym zestawia i jaka cecha jest wspólna.
- Określ funkcję: jaki efekt ma dać czytelnikowi, np. oddać bezmiar, groźbę, nastrój.
Przykładowe zdanie: „Mickiewicz nazywa step »suchym oceanem«, żeby pokazać, że jest tak rozległy i bez widocznego końca jak morze.”