Kontekst obyczajowy i społeczny w »Skąpcu«

Molier napisał Skąpca w 1668 roku. Akcję osadził w rzeczywistości doskonale znanej ówczesnej widowni. Paryski mieszczanin rozpoznawał w Harpagonie karykaturę mechanizmów rządzących codziennym życiem rodzinnym i majątkowym. Aby w pełni zrozumieć komizm tej sztuki, trzeba przyjrzeć się realiom XVII-wiecznej FrancjiOkres panowania Ludwika XIV, charakteryzujący się silnym rozwarstwieniem społecznym i rosnącą rolą bogatego mieszczaństwa..

Władza ojca – prawo, nie obyczaj

We Francji pater familiasZ łaciny "ojciec rodziny"; głowa rodu dysponująca pełną władzą prawną i majątkową nad domownikami. dysponował niemal nieograniczoną władzą nad dziećmi. To nie była kwestia tradycji, lecz twarda norma prawna. Syn przed ukończeniem dwudziestego piątego roku życia nie mógł zawrzeć małżeństwa bez zgody ojca. Córka była jeszcze bardziej zależna, a jej wiek nie miał żadnego znaczenia. Ojciec decydował o wszystkim.

Molier eksploatuje ten mechanizm od pierwszej sceny. Harpagon planuje wydać Elizę za Anzelma. Dziewczyna go nie kocha i ledwo zna. Powód tej decyzji jest jeden: Anzelm zrezygnuje z posagu. Kiedy Eliza protestuje, ojciec zbywa ją machnięciem ręki. Uczucia córki do Walerego w ogóle go nie obchodzą. Harpagon po prostu korzysta z prawa, które daje mu absolutną kontrolę.

Kleant tkwi w podobnej pułapce. Chce poślubić Mariannę. Bez ojcowskiego błogosławieństwa i własnego majątku ma jednak związane ręce. Stąd bierze się jego dramatyczna potrzeba gotówki. Konflikt z Harpagonem wynika z systemowej asymetrii władzy między ojcem a dorosłymi dziećmi.

Posag jako waluta małżeńska

System posagowy stanowił fundament zawierania małżeństw w klasach posiadających. Panna wnosiła posagMajątek (pieniądze, nieruchomości) wnoszony przez żonę do małżeństwa, zarządzany przez męża., a rodzina pana młodego zapewniała jej w zamian douairePrawne zabezpieczenie majątkowe dla wdowy na wypadek śmierci męża, funkcjonujące w dawnym prawie francuskim.. Małżeństwo przypominało transakcję handlową.

Harpagon sprowadza ten system do absurdu. Anzelm to dla niego idealny kandydat wyłącznie dlatego, że bierze Elizę bez posagu. Ta fraza pada w sztuce wielokrotnie jak refren. Skąpiec odda córkę pierwszemu lepszemu, byleby nie wydać złamanego grosza. Molier obnaża pęknięcie w logice systemu. Instytucja mająca chronić kobiety stała się narzędziem ich uprzedmiotowienia.

Marianna znajduje się po drugiej stronie tej układanki. Pochodzi z ubogiej rodziny. Właśnie dlatego Harpagon rozważa ją jako kandydatkę dla siebie – sam nie musi nic wnosić. Z tego samego powodu Kleant musi o nią walczyć, bo ojciec wolałby dla syna bogatszą partię.

Lichwa i problem pieniądza

W drugim akcie Kleant próbuje pożyczyć pieniądze od anonimowego lichwiarza. Szybko okazuje się, że jest nim jego własny ojciec. To jeden z najcelniejszych pomysłów dramaturgicznych Moliera, a zarazem świetny dokument obyczajowy.

Kościół formalnie potępiał lichwęUdzielanie pożyczek na bardzo wysoki, nieuczciwy procent, często prowadzące do ruiny dłużnika.. Rynek finansowy nie mógł jednak funkcjonować bez kredytu. Bogaci mieszczanie pożyczali pieniądze na wysoki procent, maskując odsetki formalnymi sztuczkami. Harpagon żąda od Kleanta dwudziestu pięciu procent. Dolicza też do sumy wierzytelności bezużyteczne przedmioty wycenione po zawyżonych stawkach.

Molier pokazuje lichwę jako praktykę społecznie zakorzenioną. Harpagon nie jest wyjątkiem, jest typem. Jego skrajność polega na tym, że okrada własnego syna.

Małżeństwa z rozsądku – i bez rozsądku

Aranżowanie małżeństw przez rodziców było normą. Wybór partnera na podstawie uczucia traktowano podejrzliwie. Widziano w tym zagrożenie dla stabilności majątkowej i ładu społecznegoHierarchia i zasady funkcjonowania społeczeństwa, w którym status i majątek rodu były ważniejsze niż jednostka.. Miłość miała przyjść po ślubie.

Molier stawia tę praktykę w absurdalnym świetle. Sześćdziesięcioletni wdowiec Harpagon chce pojąć za żonę młodą Mariannę. FrozynaBohaterka "Skąpca", zawodowa swatka i intrygantka, która zarabia na życie aranżowaniem małżeństw., zawodowa swatka, bez zmrużenia oka wylicza, ile dziewczyna zaoszczędzi na jedzeniu dzięki małym apetytom. Skromne gusta mają być ekwiwalentem posagu. Cynizm tej sceny demaskuje, do jakich absurdów prowadzi redukcja małżeństwa do kalkulacji finansowej.

Anzelm ostatecznie okazuje się postacią szlachetną. Nie żąda posagu, godzi się na wszystko i rozpoznaje w Walerym oraz Mariannie swoje zagubione dzieci. Jego postawa to jednak wyjątek potwierdzający regułę. System działa tak, jak stosuje go Harpagon.

Co z tego wynika dla lektury komedii

Znajomość tych realiów zmienia sposób odbioru Skąpca. Harpagon przestaje być tylko śmiesznym dziwakiem z obsesją na punkcie złota. Staje się człowiekiem wykorzystującym każdy dostępny instrument prawny, żeby chronić majątek. PatriarchatSystem społeczny, w którym władza, autorytet i kontrola nad majątkiem spoczywają w rękach mężczyzn., system posagowy i małżeństwa aranżowane to nie tło komedii. To jej główne narzędzia.

Molier bierze mechanizmy uznawane za naturalne i doprowadza je do logicznego ekstremum. Efektem jest śmiech, który w zamyśle autora miał obnażać gorzką prawdę o społeczeństwie.