Skąpiec - motywy literackie

Skąpstwo

Skąpstwo definiuje tytułowego bohatera w każdym calu i stanowi oś całego dramatu. Dla Harpagona oszczędzanie to nie rozsądek, lecz choroba. Każe służbie rozcieńczać wino wodą, zabrania palić świece dłużej niż to absolutnie konieczne, a swoją słynną szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarówHistoryczna srebrna moneta o dużej wartości, używana w Europie od XV do XIX wieku. zakopuje w ogrodzie. Kiedy skarb znika, starzec wpada w obłęd. Oskarża wszystkich dookoła, łącznie z własnymi dziećmi, i jest gotów oddać się w ręce kata, byle tylko odzyskać majątek. Molier pokazuje chciwość doprowadzoną do ekstremum, która niszczy resztki człowieczeństwa i zamienia bohatera w groteskową karykaturę.

Miłość i małżeństwo

W komedii zderzają się dwa skrajne podejścia do uczuć: szczera miłość młodych i chłodna kalkulacja finansowa. Kleant kocha Mariannę, a Eliza darzy uczuciem Walera. Oboje muszą ukrywać te relacje przed ojcem. Harpagon sam planuje poślubić młodą Mariannę, kierując się wyłącznie tym, że dziewczyna jest przyzwyczajona do skromnego życia i nie będzie wymagała wydatków. Małżeństwo to dla niego czysta transakcja. Córkę chce wydać za starego Anzelma tylko dlatego, że ten zgadza się na ślub bez posaguMajątek wnoszony przez żonę mężowi przy zawieraniu małżeństwa, kluczowy w dawnych umowach ślubnych.. Synowi z kolei szuka bogatej wdowy. Sfera uczuć zostaje brutalnie sprowadzona do praw rynkowych.

Rodzina i konflikt pokoleń

Dom Harpagona przypomina pole bitwy. Kleant i Eliza żyją w ciągłym strachu przed ojcem, który traktuje ich gorzej niż służbę. Relacja na linii ojciec-syn zaostrza się drastycznie, gdy obaj zaczynają rywalizować o rękę tej samej kobiety. Molier zderza naturalne, młodzieńcze uczucie Kleanta z groteskowymKategoria estetyczna łącząca w sobie elementy komizmu i tragizmu, absurdu oraz przerysowania. pożądaniem starca, napędzanym wyłącznie chęcią zysku. Spór pokoleniowy nie dotyczy tu wielkich idei czy światopoglądu. To brutalna walka o prawo do decydowania o własnym losie. Dzieci próbują wyrwać się spod tyranii człowieka kochającego złoto bardziej niż własne potomstwo.

Pieniądz

Pieniądz przestał być dla Harpagona narzędziem, a stał się absolutnym bóstwem. Słynna szkatułka urasta do rangi relikwii. Starzec traktuje ją jak żywą istotę, rozmawia z nią, a po jej kradzieży wygłasza lament przypominający rozpacz po stracie ukochanej osoby. Majątek dyktuje warunki wszystkich relacji w dramacie. Kto nie ma gotówki, jak Kleant, zmuszony jest zaciągać długi na lichwiarski procentUdzielanie pożyczek na skrajnie wysoki, nieuczciwy procent, często prowadzące dłużnika do ruiny.. Obsesja deformuje nawet język głównego bohatera. Harpagon słyszy o złocie i skarbach w każdym zdaniu, nawet gdy jego rozmówcy wyznają miłość.

Kłamstwo i intryga

Prawie każdy domownik w tej komedii oszukuje, ale robi to w imię wyższego dobra. Walery zatrudnia się jako zarządcaOsoba wynajęta do kierowania domem i majątkiem bogatego gospodarza, nadzorująca służbę i wydatki. i udaje sługę, aby być blisko Elizy. Kleant zataja przed ojcem swoje długi oraz uczucie do Marianny. Służący Strzałka organizuje pożyczkę, nie zdradzając, że bezwzględnym wierzycielem okaże się sam Harpagon. Z kolei swatka Frozyna bezczelnie schlebia starcowi, choć w głębi duszy nim gardzi. Kłamstwo staje się jedyną skuteczną bronią słabszych przeciwko domowemu tyranowi. Cała akcja opiera się na sieci intryg, a finałowe rozwiązanie przynosi nie moralna przemiana skąpca, lecz szczęśliwy zbieg okoliczności.

Władza i tyrania

Harpagon sprawuje w swoim domu władzę absolutną. Opiera się ona na patriarchalnym prawie ojcowskimW dawnym prawie absolutna władza ojca nad losem, majątkiem i małżeństwami swoich dzieci., które w siedemnastowiecznej Francji dawało głowie rodziny ogromne uprawnienia. Starzec nie pyta dzieci o zdanie, narzuca im małżonków dobranych pod kątem finansowym i żąda ślepego posłuszeństwa. Ta tyrania nie płynie jednak z siły charakteru, lecz z obsesyjnego lęku o majątek. Bez swojej szkatułki Harpagon jest słabym, przerażonym człowiekiem. Molier mistrzowsko obnaża ten mechanizm. Im mocniej ojciec próbuje terroryzować otoczenie, tym bardziej staje się żałosny i śmieszny.

Maska i pozory

W paryskim domu Harpagona nikt nie występuje z otwartą przyłbicą. Walery chowa swoje arystokratyczne pochodzenieNajwyższa warstwa społeczna, posiadająca dziedziczne tytuły, przywileje i ogromne majątki. pod maską usłużnego pracownika. Frozyna gra rolę życzliwej swatki, planując po cichu własny zarobek. Główny bohater również udaje kogoś, kim nie jest. Próbuje uchodzić za szanowanego obywatela i troskliwego ojca, podczas gdy w rzeczywistości gotów jest wydać własne dzieci w ręce wymiaru sprawiedliwości. Ukrywanie prawdziwych intencji to naturalny mechanizm obronny w świecie zdominowanym przez chciwość. Szczerość stała się tu luksusem, na który bohaterowie po prostu nie mogą sobie pozwolić.

Chciwość jako wada moralna

Utwór idealnie wpisuje się w ramy komedii charakterówGatunek dramatyczny, w którym komizm i akcja wynikają z wyolbrzymienia jednej, dominującej cechy głównego bohatera.. Chciwość Harpagona nie jest tylko jedną z jego wielu cech – ona całkowicie pożarła jego osobowość. Wyprała go z ojcowskiej miłości, zdolności do przyjaźni i elementarnej przyzwoitości. Molier czerpał tu z najlepszych klasycznych wzorców. Bezpośrednią inspiracją była dla niego komedia rzymskiego komediopisarza Plauta, który wieki wcześniej uczynił ze skąpca centralną postać swojego dzieła. Francuski dramaturg nie chciał jednak wyłącznie bawić publiczności. Śmiech w teatrze szybko przeradza się w gorzką refleksję nad tym, jak destrukcyjna potrafi być obsesja na punkcie materii.