Słowniczek pojęć do »Skąpca«
Słowniczek pojęć do komedii Moliera porządkuje najważniejsze terminy literackie, historyczne i filozoficzne niezbędne do zrozumienia „Skąpca”. Zestawienie łączy teoretyczne definicje z konkretnymi przykładami zachowań Harpagona i pozostałych bohaterów dramatu. Opanowanie tych haseł ułatwia analizę lektury oraz pisanie wypracowań maturalnych.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Komedia
Gatunek dramatyczny, którego celem jest wywołanie śmiechu, a akcja kończy się pomyślnie dla głównych bohaterów. W Skąpcu szczęśliwe zakończenie oznacza podwójny ślub zakochanych par oraz odzyskanie przez Harpagona ukochanej szkatułki. Ta ostatnia radość ma wyraźnie ironiczny wydźwięk.
Komedia charakterów
Odmiana komedii skupiona wokół wyrazistej cechy osobowości głównego bohatera. Postać buduje się na fundamencie jednej dominującej wady lub obsesji, a cała akcja służy jej obnażeniu. Harpagon to klasyczny przykład. Jego skąpstwo pochłania wszystkie inne cechy, niszcząc relacje rodzinne.
Komedia intrygi
Odmiana, w której motor akcji stanowi skomplikowany spisek, oszustwo lub seria nieporozumień. Molier łączy oba typy komedii. Strzałka i Kleant knują, by wykraść złoto ojca, Walery ukrywa swoją tożsamość, a Frozyna manipuluje planami matrymonialnymi. Intryga staje się tu narzędziem do demaskacji charakteru skąpca.
Typ komediowy
Uproszczona, schematyczna postać reprezentująca jedną cechę społeczną lub moralną bez psychologicznego niuansowania. Harpagon to typ skąpca, Frozyna uosabia przebiegłą swatkę, a Strzałka sprytnego służącego. Molier czerpał ten pomysł ze starożytnej komedii rzymskiejGatunek dramatyczny rozwijający się w starożytnym Rzymie, oparty na intrydze i stałych typach postaci., zwłaszcza od PlautaRzymski komediopisarz żyjący na przełomie III i II w. p.n.e., mistrz komedii intrygi..
Deus ex machina
Dosłownie „bóg z maszyny”. To chwyt dramaturgiczny polegający na nagłym, zewnętrznym rozwiązaniu konfliktu, które nie wynika logicznie z wcześniejszego biegu wydarzeń. W finale rolę tę odgrywa Anzelm. Okazuje się zaginionym ojcem Marianny i Walerego, finansuje oba śluby, a nawet kupuje nowy strój dla Harpagona.
Monolog
Wypowiedź sceniczna jednej postaci, skierowana do siebie lub do widowni. Słynny monolog Harpagona po kradzieży szkatułki to jeden z najbardziej rozpoznawalnych momentów sztuki.
Złodzieje! Złodzieje! Mordercy! [...] Nie ma nikogo. Musiał ten łotr z pewnością upatrzyć chwilę, kiedym rozmawiał z moim wyrodnym synem.
Bohater w obłędzie zwraca się nawet do własnej ręki, mylnie biorąc ją za dłoń złodzieja.
Aparte (na stronie)
Kwestia wypowiadana na scenie, słyszalna dla widzów, ale umownie niesłyszalna dla pozostałych bohaterów. Molier używa tego chwytu podczas rozmowy Kleanta i Harpagona o Mariannie. Obaj mówią o tej samej kobiecie, ukrywając przed sobą nawzajem prawdziwe intencje.
Ekspozycja
Część otwierająca dramat. Widz poznaje w niej sytuację wyjściową, relacje między postaciami i główny konflikt. W Skąpcu ekspozycja działa błyskawicznie. Już w pierwszym akcie dowiadujemy się o miłości Elizy i Walerego, planach matrymonialnych Harpagona oraz zakopanej w ogrodzie szkatułce.
Perypetia
Nagły zwrot akcji zmieniający sytuację bohatera. Kradzież szkatułki przez Strzałkę to centralna perypetia komedii. Harpagon traci kontrolę nad sytuacją, a Kleant zyskuje kartę przetargową w sporze z ojcem.
Komizm słowny
Źródło śmiechu tkwiące w samym języku. Opiera się na grze słów, nieporozumieniach i absurdzie wypowiedzi. Harpagon nieustannie myli pożyczanie z dawaniem. Każdą rozmowę o pieniądzach traktuje jako bezpośrednie zagrożenie dla swojego majątku.
Komizm sytuacyjny
Humor wynikający z układu zdarzeń, przebieranek, ukrywania się i zbiegów okoliczności. Scena, w której ojciec i syn niezależnie starają się o rękę tej samej kobiety, to modelowy przykład tego mechanizmu.
Klasycyzm francuski
Nurt literacki dominujący we Francji w drugiej połowie XVII wieku. Opierał się na zasadach estetycznych zaczerpniętych z antyku, skodyfikowanych przez Nicolasa BoileauFrancuski poeta i krytyk literacki, główny teoretyk klasycyzmu, autor poematu "Sztuka poetycka".. Wymagał zachowania moralnego celu sztuki, prawdopodobieństwa zdarzeń (vraisemblance)Klasycystyczna zasada nakazująca, by akcja dramatu była logiczna i zgodna ze zdrowym rozsądkiem. oraz przestrzegania reguły trzech jedności:
- Jedność czasu – akcja zamyka się w ciągu 24 godzin.
- Jedność miejsca – wydarzenia toczą się w jednej lokalizacji (dom Harpagona).
- Jedność akcji – fabuła skupia się wokół jednego głównego wątku.
Skąpiec w przybliżeniu respektuje te reguły, choć Molier potrafił je naginać dla dobra komizmu.
Pojęcia historyczne i realioznawcze
Lichwa
Pożyczanie pieniędzy na wygórowany procent. W XVII wieku praktyka ta była potępiana moralnie i ograniczana prawnie. Harpagon uprawia lichwę bez skrupułów. Pożycza pieniądze własnemu synowi na skandalicznych warunkach: pięć i pół procentu plus prowizja w starych gratach zamiast gotówki.
Posag
Majątek wnoszony przez pannę młodą do małżeństwa. W XVII-wiecznej FrancjiEpoka panowania Ludwika XIV, czas rozkwitu kultury dworskiej, absolutyzmu i silnych podziałów stanowych. decydował o atrakcyjności matrymonialnej kobiety bardziej niż uroda. Harpagon wybiera Mariannę właśnie dlatego, że dziewczyna nie ma posagu. Liczy na oszczędności przy organizacji wesela.
Małżeństwo aranżowane
Związek zawierany na podstawie decyzji rodziców, bez uwzględnienia woli młodych. W epoce Moliera stanowiło to normę w wyższych sferach. Harpagon planuje wydać Elizę za starszego Anzelma, a Kleanta ożenić z bogatą wdowąKobiety po śmierci męża często dysponowały własnym majątkiem i zyskiwały niezależność prawną..
Molier często czerpał inspirację z własnego otoczenia. W XVII-wiecznym Paryżu problem lichwy i przymusowych małżeństw był powszechny wśród bogacącego się mieszczaństwa. Komediopisarz nie wymyślał tych zjawisk, jedynie wyolbrzymiał je na scenie, by obnażyć ich absurd.
Władza ojcowska (patria potestas)
Pełna władza ojca nad dziećmi, wywodząca się z prawa rzymskiegoSystem prawny starożytnego Rzymu, który stał się fundamentem nowożytnego prawodawstwa w Europie.. Obejmowała decyzje o małżeństwie i majątku. Ojciec mógł prawnie zmusić dziecko do wybranego związku. Harpagon powołuje się na to prawo, gdy dzieci sprzeciwiają się jego planom.
Swatka
Osoba pośrednicząca w kojarzeniu par, pobierająca wynagrodzenie za swoje usługi. Frozyna to zawodowa swatka. Negocjuje z Harpagonem warunki ożenku z Marianną, próbując bezskutecznie wyciągnąć od skąpca zapłatę.
Majordom
Wyższy rangą sługa zarządzający domem. Walery podejmuje służbę u Harpagona pod fałszywą tożsamością, by być blisko Elizy. Zdobywa zaufanie gospodarza poprzez bezwstydne schlebianie jego skąpstwu.
Kontrakt małżeński
Dokument prawny regulujący warunki finansowe związku. Harpagon dyktuje warunki kontraktu z Marianną w duchu skrajnej oszczędności. Nie przewiduje posagu, podarunków, a suknia ślubna ma być możliwie najtańsza.
Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe
Skąpstwo (avaricia)
W etyce chrześcijańskiejSystem moralny oparty na naukach Jezusa, w którym pogoń za bogactwem ziemskim jest traktowana jako przeszkoda w zbawieniu. jeden z siedmiu grzechów głównychW teologii katolickiej zbiór podstawowych ludzkich przywar, z których wywodzą się inne przewinienia.. Oznacza nadmierne przywiązanie do dóbr materialnych. U Harpagona osiąga wymiar patologiczny. Zagłusza miłość rodzicielską i czyni go niezdolnym do bezinteresownych relacji.
Obsesja
Myśl lub pragnienie całkowicie zawłaszczające umysł. Harpagon funkcjonuje jako postać opanowana przez manię. Każde zdarzenie interpretuje wyłącznie przez pryzmat zagrożenia dla swojej zakopanej w ogrodzie szkatułki.
Konflikt pokoleń
Starcie wartości i celów życiowych między rodzicami a dziećmi. W Skąpcu Kleant i Eliza walczą o prawo do własnych wyborów uczuciowych oraz o dostęp do pieniędzy. Molier pokazuje skąpstwo ojca jako formę domowej tyraniiRządy oparte na bezwzględnym posłuszeństwie i terrorze, tu w odniesieniu do relacji domowych..
Miłość a interes
Opozycja między związkiem opartym na uczuciu a małżeństwem traktowanym jako transakcja finansowa. Harpagon reprezentuje skrajnie merkantylneTu w znaczeniu przenośnym: postawa życiowa nastawiona wyłącznie na zysk i korzyści materialne. podejście. Marianna jest dla niego atrakcyjna, bo nic nie kosztuje. Dzieci stoją po przeciwnej stronie barykady.
Hipokryzja
Udawanie cnót, których się nie posiada. Harpagon wielokrotnie mówi o dobru dzieci. Jednocześnie planuje małżeństwa służące wyłącznie jego własnym interesom finansowym.
Morał komedii
Klasycyzm wymagał, by sztuka pełniła funkcję dydaktycznąCel literatury polegający na pouczaniu i wychowywaniu czytelnika lub widza.. Molier demaskuje skąpstwo jako destrukcyjną siłę społeczną. Niszczy ona rodzinę i redukuje człowieka do roli strażnika majątku. Finał pozostaje jednak moralnie dwuznacznySytuacja, w której ocena postępowania bohatera nie jest jednoznacznie dobra ani zła.. Harpagon odzyskuje złoto, ale nie przechodzi żadnej wewnętrznej przemiany.