Harpagon a Ebenezer Scrooge – dwa oblicza literackiego skąpstwa
Zestawienie Harpagona z komedii Moliera oraz Ebenezera Scrooge’a z noweli Karola Dickensa ukazuje ewolucję motywu skąpstwa w literaturze europejskiej na przestrzeni dwóch wieków. Analiza obu postaci pozwala dostrzec różnice między klasycystyczną komedią charakterów, operującą typem społecznym, a dziewiętnastowieczną prozą psychologiczną, skupioną na wewnętrznej traumie bohatera. Porównanie to dostarcza konkretnych argumentów do wypracowań maturalnych, obrazując odmienne funkcje dydaktyczne przypisywane chciwości w różnych epokach.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Punkt wyjścia
Harpagon z komedii MolieraGatunek dramatyczny ukształtowany w XVII wieku, łączący komizm z ostrą krytyką wad społecznych. i Ebenezer Scrooge z Opowieści wigilijnej Dickensa to dwie najbardziej rozpoznawalne literackie personifikacje skąpstwa. Molier pisał swój dramat w 1668 roku, natomiast Dickens wydał nowelę w 1843. Dzielą je niemal dwa wieki, ocean doświadczeń historycznych i zupełnie inny klimat literacki. Obaj bohaterowie stali się synonimami chciwości w swoich językach. We Francji mówi się un harpagon, w anglosaskim świecie a scrooge. Rzadko zdarza się, by fikcyjna postać weszła do słownika jako rzeczownik pospolityWyraz pospolity utworzony od nazwy własnej, np. imienia postaci literackiej.. Zestawienie tych sylwetek pozwala sprawdzić, jak epoka i gatunek kształtują literacki obraz grzechu.
Podobieństwa
Pieniądz jako jedyna miłość
Harpagon kocha swoją szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów do szaleństwa. W słynnej scenie czwartego aktu, gdy odkrywa kradzież, wygłasza rozpaczliwy monologDłuższa wypowiedź jednej postaci, często ujawniająca jej myśli, uczucia lub motywacje.. Nie potrafi w nim odróżnić utraty pieniędzy od utraty bliskiej osoby.
Złodzieja! Mordercę! Ratujcie! Sprawiedliwości! Nieba! Zginąłem, zabito mnie, podcięto mi gardło, ukradziono mi pieniądze!
Ten krzyk jest autentyczny i właśnie dlatego przeraża, choć sama scena ma charakter komiczny. Scrooge w pierwszych rozdziałach noweli funkcjonuje podobnie. Jego biuro pozostaje nieogrzane ze względu na koszty węgla. Pracownik Bob Cratchit siedzi przy świeczce, a sam właściciel kantoru nie odróżnia Bożego Narodzenia od zwykłego dnia roboczego. Pieniądz stał się dla obu mężczyzn substytutem przyjaźni, rodziny i elementarnej empatii.
Izolacja i zniszczone relacje
Obaj bohaterowie są głęboko samotni z własnego wyboru. Harpagon terroryzuje swoje dzieci. Kleantowi odmawia pieniędzy na zaloty, a Elizie próbuje narzucić małżeństwo z bogatym starcem Anzelmem. Głównym kryterium wyboru zięcia jest fakt, że ten zgadza się wziąć dziewczynę bez posaguMajątek wnoszony przez żonę do małżeństwa, w dawnych wiekach kluczowy warunek zawarcia związku.. Dom Harpagona to przestrzeń strachu. Służący Strzałka mówi wprost, że z takiego miejsca ucieka każdy, kto tylko może.
Scrooge odrzucił narzeczoną, zerwał kontakty z siostrzeńcem Fredem i ignoruje prośby o wsparcie dla biednych. Jego samotność ma jednak inny odcień. Dickens pokazuje ją w retrospekcjach jako proces, który narastał latami. Harpagonowi Molier nie daje żadnej przeszłości, natomiast Scrooge ma swoją historię.
Komizm jako narzędzie krytyki
W obu dziełach śmiech pełni funkcję broni społecznej. Molier konsekwentnie ośmiesza Harpagona przez absurdalne zachowania. Skąpiec podejrzewa wszystkich o kradzież i każe sobie całować rękę zamiast dawać napiwki. Komedia charakterówOdmiana komedii skupiająca się na wyjaskrawieniu i wyśmianiu konkretnej wady głównego bohatera. z założenia nie oferuje psychologicznej głębi. Postać jest po prostu uosobieniem jednej wady.
Dickens używa humoru znacznie subtelniej. Scena z duchem Jakuba Marleya, obwieszonym łańcuchami z kłódek i kas, bywa groteskowa. Jednak wizyta przy łóżku chorego Tiny'ego Tima uderza w zupełnie inne tony. Autor pozwala czytelnikowi jednocześnie śmiać się ze Scrooge'a i mu współczuć.
Funkcja dydaktyczna
Oba teksty mają wyraźny wymiar moralizatorski. Molier, zgodnie z poetyką klasycyzmuPrąd literacki nawiązujący do antyku, ceniący ład, harmonię i dydaktyczną funkcję sztuki., chciał poprawiać obyczaje przez śmiech. Skąpstwo Harpagona zostało wyjaskrawione tak mocno, by widzowie teatru wstydzili się własnych podobnych skłonności.
Zasada castigat ridendo mores (śmiechem poprawia obyczaje) to główne hasło komedii klasycystycznej. Twórcy wierzyli, że pokazanie wady w krzywym zwierciadle skuteczniej zniechęci do niej widzów niż surowe kazania moralne.
Dickens pisał w epoce wiktoriańskiejOkres panowania królowej Wiktorii w Wielkiej Brytanii (1837–1901), czas rewolucji przemysłowej i ogromnych nierówności społecznych.. Nędza londyńskiego proletariatu była wówczas palącym problemem. Jego nowela to jawny apel o solidarność społeczną, ukryty pod postacią opowieści o duchach. Obaj autorzy traktują skąpca jak lustro dla społeczeństwa.
Różnice
Geneza chciwości: wada wrodzona kontra trauma
To najbardziej fundamentalna różnica między tymi postaciami. Harpagon u Moliera nie ma historii. Nie wiemy, dlaczego jest skąpy. Klasycyzm nie interesuje się psychologiczną genealogią wady. Wystarczy, że ona istnieje i można ją wyśmiać. Harpagon to typ, a nie człowiek z przeszłością.
Scrooge został skonstruowany zupełnie inaczej. Duch Minionych Świąt zabiera go do szkoły z internatem. Mały chłopiec siedział tam samotnie przez wakacje, ponieważ ojciec nie chciał zabrać go do domu. Dickens wyraźnie sugeruje, że emocjonalne zamknięcie bohatera ma źródło w porzuceniu. Chciwość działa tu jako mechanizm obronnyNieświadomy proces psychologiczny chroniący jednostkę przed lękiem lub trudnymi emocjami.. To zmienia perspektywę i czyni Scrooge'a postacią zdolną do ewolucji.
Przemiana wewnętrzna: niemożliwa versus centralna
Harpagon na końcu komedii nie zmienia się ani o włos. Odzyskuje ukochaną szkatułkę i zezwala na małżeństwa dzieci. Robi to jednak wyłącznie dlatego, że Anzelm zgadza się pokryć wszystkie koszty weselne. Motywacja starca pozostaje identyczna od pierwszej do ostatniej sceny: nie wydać ani grosza. Zakończenie jest szczęśliwe dla otoczenia, ale Harpagon pozostaje więźniem swojej obsesji.
Przemiana Scrooge'a to serce całej noweli. Trzy duchy, trzy noce i trzy perspektywy czasowe służą jednemu celowi. Stary lichwiarz budzi się rankiem w Boże Narodzenie jako inny człowiek. Kupuje ogromnego indyka dla rodziny Cratchitów, wysyła anonimową darowiznę i idzie na obiad do siostrzeńca. MetamorfozaGłęboka przemiana wewnętrzna bohatera, zmiana jego postawy życiowej i systemu wartości. nadaje sens całej opowieści.
Epoka i gatunek jako rama interpretacyjna
Molier pisał komedię przeznaczoną na scenę. Liczył się efekt natychmiastowy: śmiech, rozpoznanie i katharsisOczyszczenie emocjonalne widza, w komedii osiągane często przez wyśmianie i odrzucenie negatywnych postaw. przez drwinę. Postacie musiały być czytelne z odległości kilkunastu metrów, a ich wady wyraziste aż do karykatury.
W literaturze XIX wieku coraz większą rolę odgrywał psychologizm. Pisarze tacy jak Dickens, Balzak czy Dostojewski przestali traktować wady bohaterów jako stałe cechy, a zaczęli szukać ich przyczyn w dzieciństwie, środowisku i osobistych traumach.
Dickens tworzył prozę narracyjną w epoce, która potrafiła już wejść w głowę bohatera. Opowieść wigilijna pozwala czytelnikowi płakać razem ze Scrooge'em, który patrzy na samego siebie sprzed lat.
Co mówi to zestawienie?
Porównując Harpagona i Scrooge'a, widzimy, czym właściwie jest literacka wada charakteru. U Moliera skąpstwo funkcjonuje jako maska społeczna. To lustro, w którym klasa wyższa widzi własne przywary. U Dickensa staje się psychologicznym przypadkiem. Otrzymujemy historię konkretnego człowieka, który zagubił się w bólu i pogoni za zyskiem.
Zestawienie pokazuje również zmianę funkcji literatury. Molier chce poprawiać przez śmiech. Dickens stawia na wzruszenie i utożsamienie. Jeden ufa karze społecznej, drugi empatii. Dlatego Scrooge ma szansę na odkupienie, a Harpagon nie.
Jak wykorzystać w wypracowaniu?
Poniższe zdania można wpleść jako kontekst porównawczy w wypracowanie maturalne o Skąpcu:
- Harpagon Moliera i Scrooge Dickensa to dwie różne odpowiedzi na pytanie o naturę skąpstwa. U pierwszego chciwość jest maską społeczną, u drugiego – blizną po emocjonalnym porzuceniu.
- Scrooge przechodzi widoczną przemianę wewnętrzną po spotkaniu z duchami. Harpagon kończy komedię dokładnie tam, gdzie ją zaczął – z odzyskaną szkatułką i niezmienioną hierarchią wartości.
- Zestawienie obu postaci uwidacznia granicę między klasycystyczną komedią charakterów a dziewiętnastowieczną prozą. Molier ośmiesza i odsuwa, Dickens zbliża i wzrusza.