Motywy literackie w "Syzyfowych pracach"

Motyw młodości

Bohaterami powieści są przede wszystkim uczniowie gimnazjum w Klerykowie. Chłopcy od najmłodszych lat uczą się samodzielności. Przeżywają pierwsze smutki, radości i chwile strachu.

Gimnazjaliści dorastają w trudnych latach po upadku powstania styczniowegoZbrojny zryw Polaków przeciwko Rosji w 1863 roku, zakończony klęską.. Ich czas wypełnia szkoła, w której zmagają się ze wzmożoną rusyfikacjąPrzymusowe narzucanie polskim dzieciom rosyjskiego języka i kultury.. Marcin Borowicz i Andrzej Radek przechodzą długą drogę, by stać się patriotami.

Młodość to dla nich czas poszukiwania ojczyzny na własną rękę. Robią to podczas tajnych spotkań i czytania książek zakazanych przez szkolną cenzuręKontrola władz nad tym, co można wydawać i czytać..

Motyw ojczyzny i patriotyzmu

Początkowo ojczyzna jest dla chłopców pojęciem obcym i niezrozumiałym. Poznają Polskę wyłącznie przez pryzmat zakłamanych, rosyjskich podręczników. Zmuszani do mówienia po rosyjsku, powoli zapominają o swoim pochodzeniu.

Przełomem staje się lekcja języka polskiego. Śmiałe wystąpienie Bernarda Zygiera i jego recytacja Reduty OrdonaWiersz Adama Mickiewicza opisujący bohaterską obronę Warszawy przed Rosjanami. budzą w uczniach świadomość narodową. Chłopcy zaczynają poznawać prawdziwą historię własnego narodu.

Motyw przemiany wewnętrznej

Najgłębsza przemiana zachodzi w Marcinie Borowiczu. Pozbawiony wsparcia rodziny, staje się łatwym celem dla rosyjskich nauczycieli. Pod wpływem inspektora Zabielskiego staje się zagorzałym rusofilemOsoba zafascynowana Rosją, jej kulturą i językiem..

Marcin zakłada kółko samokształcenioweTajne spotkania uczniów, na których wspólnie czytano i dyskutowano. promujące literaturę rosyjską. Z niechęcią odnosi się do wszystkiego, co polskie. Wstrząsem jest dla niego dopiero wysłuchanie wiersza Mickiewicza na lekcji polskiego.

Dzieła polskich romantykówPisarze tworzący w epoce romantyzmu, dla których najważniejsze były uczucia i walka o wolność. pomagają mu zrozumieć własne błędy. Borowicz odkrywa swoją ojczyznę i postanawia oprzeć się rusyfikacji.

Motyw rodziny

Rodzina powinna kształtować świadomość młodego człowieka. Główni bohaterowie są jednak pozbawieni tego wsparcia. Marcin traci kontakt z domem po przedwczesnej śmierci ukochanej matki.

Ojciec Marcina jest zapracowany i troszczy się tylko o opłacenie szkoły. Chłopiec musi sam radzić sobie z problemami. Z kolei Andrzej Radek to syn biednego fornalaPracownik najemny w majątku ziemskim, wykonujący najcięższe prace fizyczne..

Niewykształceni rodzice Jędrka nie rozumieją jego pędu do wiedzy. Zmuszają go do ciężkiej pracy i karzą za nieposłuszeństwo. Chłopiec wie, że musi się uczyć, aby nie podzielić ich losu.

Motyw samotności

Samotność towarzyszy niemal wszystkim uczniom w Klerykowie. Polscy nauczyciele boją się o własne posady i nie pomagają chłopcom. Wielu uczniów mieszka z dala od rodzinnych domów.

Marcin Borowicz czuje się zagubiony po śmierci matki. To właśnie samotność pcha go w ramiona rosyjskiego inspektora. Andrzej Radek jest z kolei odtrącany przez rówieśników z powodu biedy i chłopskiego pochodzenia.

Poczucie odosobnienia znają też inni. Bernard Zygier jest izolowany przez władze szkolne. Anna Stogowska musi samotnie zajmować się domem i młodszym rodzeństwem.

Motyw ucznia i mistrza

Prawdziwym mistrzem dla Andrzeja Radka jest Antoni Paluszkiewicz, zwany "Kawką". Nauczyciel rozbudza w chłopskim synu miłość do książek. Za własne oszczędności umieszcza go w progimnazjumNiższa szkoła średnia, przygotowująca do nauki w pełnym gimnazjum..

Zupełnie inaczej wygląda relacja Marcina z inspektorem Zabielskim. Rosjanin wykorzystuje zagubienie chłopca. Staje się fałszywym mistrzem, który manipuluje uczniem i zachęca go do wyrzeczenia się polskości.

Motyw Boga

Dla osamotnionego Marcina religia staje się jedynym oparciem. Żarliwa modlitwa pomaga mu znieść sieroctwo i rozłąkę z domem.

Chłopiec codziennie przed lekcjami idzie do kościoła. Prosi Stwórcę o drobne łaski i składa mu obietnice. Wierzy, że dzięki opiece Niebios nie stanie mu się krzywda.

Motyw miłości niespełnionej

Uczucie Marcina do Anny Stogowskiej, zwanej "Birutą", jest krótkie i nieszczęśliwe. Chłopak zakochuje się w niej tuż przed końcem szkoły. Dziewczyna jest zapracowana i nie bywa na spotkaniach towarzyskich.

Uczucie Borowicza rośnie, gdy czyta wpis Anny do sztambuchaOzdobny zeszyt, do którego znajomi wpisywali wierszyki i dedykacje. koleżanki. Wiosną dochodzi do kilku przypadkowych spotkań w parku. Młodzi wymieniają tylko spojrzenia i uśmiechy w całkowitej ciszy.

Te milczące spotkania dają im ogromne szczęście. Niestety, nie mają szansy rozwinąć swojego uczucia. Po wakacjach Marcin dowiaduje się, że Anna wyjechała z ojcem w głąb Rosji.

Motyw wsi i nierówności społecznych

Stefan Żeromski ukazuje ogromną biedę polskiej wsi pod koniec XIX wieku. Marcin spotyka ubogiego Żyda, Lejbę Koniecpolskiego. Mężczyzna nie ma konia i sam musi ciągnąć bronę w polu.

Zupełnym przeciwieństwem jest bogaty chłop Scubioła. Posiada setki morgówDawna jednostka miary powierzchni ziemi, używana w rolnictwie. ziemi i udziela lichwiarskich pożyczek biedakom. Często zabiera zadłużonym sąsiadom cały dobytek.

Z najbiedniejszej warstwy wiejskiej wywodzi się Jędrek Radek. Dorastał w czworakachBudynki mieszkalne dla najbiedniejszych pracowników dworskich. i posługuje się wiejską gwarąLokalna odmiana języka, charakterystyczna dla mieszkańców danej wsi lub regionu.. Koledzy w szkole bezlitośnie z niego szydzą, choć jest niezwykle zdolny.

Motyw miasta

Kleryków to obraz polskiego społeczeństwa, które poddało się władzy zaborcyPaństwo, które siłą zajęło terytorium innego kraju.. Mieszkańcy przyjmują postawę ugodową. Boją się o swoje posady i są obojętni na wynaradawianie młodzieży.

Dorośli chętnie uczestniczą w uroczystościach ku czci rosyjskiego cara. Zgadzają się na zmianę nazw ulic i zamykanie polskich instytucji. Taki lojalizmPosłuszeństwo i uległość wobec narzuconej władzy zaborczej. budzi sprzeciw dorastających gimnazjalistów.

Motyw syna

Marcin Borowicz darzy matkę ogromną miłością. Pani Helena rozpieszcza jedynaka i motywuje go do nauki. Jedną z najpiękniejszych scen w książce jest ich wspólny powrót do domu na Zielone ŚwiątkiWiosenne święto kościelne, Zesłanie Ducha Świętego..

Wzruszony chłopiec zrywa dla matki pęk kwitnących bzów. Po jej śmierci Marcin długo nie potrafi odnaleźć się w pustym świecie.

Inaczej wyglądają relacje Jędrka Radka z rodziną. Chłopak wstydzi się biedy swoich rodziców. Kiedy po latach nauki wraca do rodzinnej wsi, jest dla ojca i matki zupełnie obcym człowiekiem.

Szkoła i edukacja

GimnazjumW czasach zaborów była to średnia szkoła ogólnokształcąca, kończąca się egzaminem dojrzałości (maturą). w Klerykowie nie służy zdobywaniu wiedzy. To instytucja stworzona po to, by niszczyć polskość. Rosyjscy nauczyciele stosują tam systematyczny terror psychologiczny.

W szkole obowiązuje surowy zakaz mówienia po polsku. Nauczyciele fałszują historię i chętnie nagradzają donosicielstwo. Uczniowie mają odpowiadać zgodnie z oczekiwaniami zaborcy, a nie myśleć samodzielnie.

Stefan Żeromski pokazuje przez ten obraz mechanizmy całego systemu. Podporządkowanie narodu najłatwiej zacząć od dzieci, ponieważ są one bezbronne.

Motyw przyjaźni

Relacje między uczniami to jeden z niewielu jasnych punktów w ponurej rzeczywistości zaborczej szkoły. Chłopcy tworzą własną przestrzeń, w której mogą być sobą. Różnice w pochodzeniu schodzą na dalszy plan.

Szczególnie ważna jest więź Marcina z Andrzejem Radkiem. Radek to ubogi chłopski syn, który z trudem zdobywa wykształcenie. Łączy ich wspólne doświadczenie szkolnego ucisku.

Przyjaźń pełni w powieści funkcję ocalającą. Pozwala zachować człowieczeństwo w bezdusznym systemie.