Artyzm „Syzyfowych prac”
Powieść Stefana Żeromskiego łączy w sobie dokument historyczny z głębokim portretem psychologicznym dorastającej młodzieży. Pisarz zastosował w utworze luźną kompozycję, która opiera się na kolejnych etapach edukacji głównych bohaterów. Realistyczny język, pełen gwary i uczniowskiego żargonu, uwiarygodnia zmagania chłopców z rosyjskim zaborcą.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Powieść inna niż wszystkie
Krytycy literaccy od razu docenili dzieło Żeromskiego. Niektórzy zarzucali mu nietypową budowę, ale badacz Wacław Borowy stanowczo bronił utworu. Uważał, że książka ma naturalne przedziały, które wyznaczają kolejne lata nauki w szkole.
Utwór to w dużej mierze powieść autobiograficznaUtwór, w którym autor opiera fabułę na własnych wspomnieniach i przeżyciach.. Stefan Żeromski opisał w niej własne doświadczenia z czasów szkolnych. Sam należał do pokolenia, które musiało walczyć o zachowanie polskości.
Rusyfikacja to przymusowe narzucanie polskim dzieciom rosyjskiej kultury, języka i obyczajów przez władze carskie. Miała na celu zniszczenie poczucia narodowego.
Książka jest świetnym szkicem psychologicznym. Autor doskonale pokazał, jak zmienia się psychika dorastającego dziecka. Widzimy strach, gorycz, radość i pierwsze miłości młodych ludzi.
Przemyślana kompozycja i klamra czasowa
Budowa utworu opiera się na kompozycji klamrowejZabieg polegający na tym, że początek i koniec utworu mają podobny motyw lub sytuację, tworząc zamkniętą całość.. Na początku poznajemy ośmioletniego Marcina Borowicza, który jedzie do szkoły w Owczarach. Na końcu ten sam bohater ma dziewiętnaście lat, kończy gimnazjum i planuje studia w Warszawie.
Miejsca akcji są bardzo realistyczne i pokazują różne środowiska. Widzimy domy rodzinne chłopców w Gawronkach i Pajęczynie Dolnym. Obserwujemy też szkoły: wiejską w Owczarach, progimnazjum w Pyrzogłowach i wreszcie gimnazjum w Klerykowie.
Osią całej historii jest moment, w którym przecinają się drogi dwóch chłopców. Marcin Borowicz to syn szlachcica, który powoli ulega rosyjskim wpływom. Z kolei Andrzej Radek to uparty syn chłopa, który z trudem walczy o wykształcenie.
Główne wątki i punkty zwrotne
Wiele luźnych scen nabiera sensu dopiero w dalszej części książki. Dobrym przykładem jest polowanie na głuszca. Marcin przypomina sobie wtedy opowieść myśliwego Nogi o rannym powstańcu i w pełni rozumie jej znaczenie.
Najważniejszy punkt zwrotnyMoment w fabule, który całkowicie zmienia bieg wydarzeń lub postawę bohatera. to lekcja języka polskiego. Bernard Zygier recytuje „Redutę Ordona” Adama Mickiewicza. To wydarzenie budzi w uczniach uśpiony patriotyzm.
Żeromski chętnie stosuje kontrastZestawienie dwóch zupełnie odmiennych rzeczy, zjawisk lub postaci, aby uwydatnić ich różnice.. Kłamliwa lekcja historii prowadzona przez Rosjanina Kostriulewa zderza się z patriotyczną postawą Zygiera. Z kolei beztroskie wakacje Marcina w Gawronkach ostro kontrastują z biedą Żyda Lejby Koniecpolskiego, który sam musi ciągnąć bronę po polu.
Bohater zbiorowy i techniki tworzenia postaci
W powieści występuje bohater zbiorowyGrupa ludzi, która wspólnie działa i ma podobne cele, traktowana w utworze jak jedna postać.. Jest nim polska młodzież z klerykowskiego gimnazjum. Chłopcy wspólnie stawiają opór zaborcy, organizując tajne spotkania na „górce” u Gontali.
Postacie zmieniają się na naszych oczach. Autor nie opisuje ich od razu w całości. Cechy bohaterów poznajemy stopniowo przez ich czyny, dialogi i przełomowe decyzje.
Wygląd zewnętrzny postaci często pasuje do ich charakteru. Widać to świetnie na przykładzie Andrzeja Radka. Jego szorstki wygląd oddaje upór i siłę chłopskiego syna.
Język powieści i opisy przyrody
W dialogach dominuje mowa potocznaCodzienny, swobodny język, którym posługujemy się w zwykłych rozmowach.. Pisarz wzbogacił ją o gwaręMowa ludności wiejskiej z konkretnego regionu, różniąca się od języka ogólnego., którą słyszymy w opowieściach strzelca Nogi czy parobka Jędrka. Uczniowie posługują się z kolei własnym żargonem uczniowskimSpecyficzne słownictwo używane przez młodzież szkolną, często niezrozumiałe dla dorosłych..
W szkole i urzędach słychać liczne rusycyzmyWyraz lub zwrot zapożyczony z języka rosyjskiego.. Rosyjskie słowa wplatane w polskie zdania pokazują, jak silna była presja zaborcy na codzienne życie.
Narrator używa bogatego języka. Stosuje barwne epitetyWyraz określający rzeczownik, najczęściej przymiotnik, który nadaje plastyczności opisom. i przenośnieNietypowe połączenie słów, które zyskują razem zupełnie nowe, niedosłowne znaczenie.. Dzięki temu opisy są bardzo plastyczne i oddają emocje bohaterów.
Naturalizm to kierunek w literaturze, który nakazywał pokazywać świat z fotograficzną dokładnością. Pisarze nie upiększali rzeczywistości, często skupiając się na brzydocie, biedzie i fizjologii.
Opisy przyrody w książce są niezwykle malarskie. Natura zawsze współgra z uczuciami postaci. Żeromski sięga też po elementy naturalizmu. Widać to w brutalnej scenie bójki Radka z Tymkiewiczem czy w opisie pijanego nauczyciela Wiechowskiego.