„Syzyfowe prace” jako powieść o dorastaniu
Powieść Stefana Żeromskiego ukazuje trudny proces dojrzewania polskiej młodzieży w czasach zaborów. Uczniowie zmagają się z samotnością i brutalną rusyfikacją w carskiej szkole. Ostatecznie jednak młodzi bohaterowie odkrywają swoją tożsamość narodową i stawiają opór zaborcy.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Trudne dorastanie w carskiej szkole
Stefan Żeromski w swojej powieści pokazał dorastanie pokolenia polskiej młodzieży. Uczniowie chodzą do carskiej szkoły, gdzie poddaje się ich rusyfikacjiPrzymusowe narzucanie języka rosyjskiego i rosyjskiej kultury narodom podbitym przez carat.. To niszczy ich charaktery i odcina od polskich korzeni.
Młodzi ludzie dojrzewają w bardzo trudnym czasie. Po upadku powstania styczniowegoZryw narodowy z 1863 roku przeciwko Rosji, którego upadek przyniósł surowe represje. polskie społeczeństwo ogarnął marazm i bierność. Dorośli pozornie ulegają zaborcy, dlatego nie potrafią przekazać dzieciom patriotycznych wartości.
Gimnazjaliści mieszkają na stancjachWynajmowany pokój dla ucznia, często z wyżywieniem i opieką właściciela mieszkania., gdzie są ciągle kontrolowani. Uprzejmość rosyjskich nauczycieli usypia ich czujność. Wbrew planom carskich władz, chłopcy w końcu uczą się polskości i dojrzewają do buntu.
Marcin Borowicz – zagubiony szlachcic
Marcin Borowicz pochodzi ze zubożałej rodziny szlacheckiej. Rodzice za wszelką cenę chcą go wykształcić. Wrażliwy i rozpieszczony chłopiec z trudem odnajduje się w twardej, szkolnej rzeczywistości.
Nauka sprawia mu ogromne problemy. Po śmierci matki Marcin czuje się samotny i zagubiony. Zapracowany ojciec nie potrafi wskazać mu właściwej drogi w życiu.
Chłopiec szybko staje się podatny na wpływ rosyjskiego inspektora Zabielskiego. Zaczyna bywać w jego domu i czytać rosyjskie pisma szkalujące Polskę. Przez to Borowicz powoli zaczyna gardzić własną ojczyzną.
Andrzej Radek – upór i świadomość
Zupełnie inaczej wygląda dorastanie Andrzeja Radka. To syn dworskiego fornalaPracownik najemny w majątku ziemskim, zajmujący się końmi i wozami., który zmierza do szkoły w Klerykowie. Swoją edukację zawdzięcza Antoniemu Paluszkiewiczowi.
Po śmierci opiekuna Jędrek nie poddaje się i postanawia uczyć się dalej. Koledzy z gimnazjum lekceważą go i poniżają ze względu na chłopskie pochodzenie. Radek znosi to w milczeniu i samotności.
Przez trzy lata chłopak czyta polskie książki wyrzucone przez dawnego pracodawcę. Dzięki temu jest o wiele bardziej świadomy swojej tożsamości niż Marcin. Radek od początku opiera się rosyjskiej propagandzie.
Przełom i narodziny patriotyzmu
Prawdziwym przełomem w dorastaniu bohaterów jest słynna lekcja języka polskiego. Nowy uczeń, Bernard Zygier, recytuje na niej „Redutę Ordona” Adama Mickiewicza. Ten moment całkowicie zmienia postawę gimnazjalistów.
Młodzi ludzie budzą się z uśpienia i pragną walczyć z zaborcą. Organizują tajne spotkania na tak zwanej górce u Gontali. Poznają tam wielką polską literaturę i prawdziwą historię swojego narodu.
W czasach zaborów czytanie polskich dzieł romantycznych było surowo karane. Młodzież musiała spotykać się potajemnie, tworząc tajne kółka samokształceniowe.
Bernard Zygier przyjeżdża do Klerykowa jako w pełni ukształtowany patriota. Jego dojrzałość wynika z udziału w warszawskich kółkach samokształceniowych. To on inspiruje kolegów do założenia własnej organizacji.
Społeczne przesłanie Żeromskiego
Wprowadzenie postaci Radka i Zygiera ma głęboki sens. Stefan Żeromski łączył walkę o niepodległość ze sprawiedliwością społeczną. Uważał, że nowa siła narodu drzemie w najbiedniejszych warstwach, głównie w chłopach.
Pisarz celowo pokazuje rozwarstwienie polskiej wsi. Zestawia bogatego chłopa Scubiołę z biednym kolonistąOsadnik dzierżawiący ziemię, często żyjący w bardzo trudnych warunkach materialnych. Lejbą Koniecpolskim. Na czołowych obrońców polskości wyrastają syn fornala i warszawski inteligentOsoba wykształcona, pracująca umysłowo, często zaangażowana w sprawy społeczne..
Dorośli biernie przyglądają się rusyfikacji, a czasem wręcz w niej uczestniczą. Młodzież musi dorastać i kształtować swój kręgosłup moralny zupełnie sama.
Tytułowe „syzyfowe prace” to z jednej strony bezskuteczne wysiłki Rosjan, by zrusyfikować polską młodzież. Z drugiej strony to ciężka, codzienna praca bohaterów nad własnym charakterem.
Zjednoczenie sił w finale
Zakończenie powieści przynosi bardzo optymistyczny akcent. Marcin Borowicz przeżywa chwile załamania po wyjeździe ukochanej Anny Stogowskiej, zwanej „Birutą”. Wtedy wspiera się na silnej dłoni chłopskiego syna, Andrzeja Radka.
Ten gest ma wymiar symboliczny. Żeromski pokazuje, że przyszłość Polski zależy od zjednoczenia wszystkich warstw społecznych. Szlachta i chłopi muszą działać wspólnie.
Powieść daje pełen obraz życia Polaków w latach 1872–1883. Ukazuje zwycięskie dorastanie młodzieży, która pokonuje własne słabości. Bohaterowie odrzucają lojalizmPostawa posłuszeństwa i uległości wobec władz zaborczych, rezygnacja z buntu. wobec cara i wybierają wolność.