Realizm - literatura jako zwierciadło społeczeństwa

Narodziny obiektywnego spojrzenia

Realizm jako dojrzały ruch artystyczny ukształtował się w dziewiętnastowiecznej Europie, choć jego korzenie sięgają stulecia wcześniej. Był to stanowczy sprzeciw wobec konwencji znanych z romantyzmuEpoka literacka poprzedzająca pozytywizm, skupiona na uczuciach, buncie, indywidualizmie i duchowości.. Zamiast ukazywać życie ludzkie jako wzniosłe, uduchowione i uporządkowane, twórcy postanowili sportretować człowieka w sposób maksymalnie obiektywnyPrzedstawianie zjawisk niezależnie od osobistych przekonań i emocji twórcy, oparte na faktach..

Rozwój tego nurtu ściśle wiązał się z triumfem nauki. Pisarze zaczęli naśladować metody badawcze: chłodną obserwację, dokładne rejestrowanie faktów i wyciąganie wniosków. Równocześnie rosła ich wrażliwość na palące problemy społeczne. Twórcy tacy jak Honoré de Balzac, Karol Dickens, Stendhal (Henri Beyle) czy Lew Tołstoj chcieli nie tylko opisywać świat, ale też diagnozować jego choroby. To właśnie Balzaca uznaje się dziś za ojca powieści realistycznej, określanej często mianem „wielkiego” lub „dojrzałego” realizmu.

Powieść jako lustro społeczeństwa

Realizm w XIX-wiecznej prozie był nierozerwalnie związany z ówczesnymi realiami. Badacz literatury Michał Kuziak precyzuje tę zależność:

Świat w utworze realistycznym ukazany jest w optyce przeciętnego odbiorcy i oceniany zgodnie z przyjętą moralnością i zasadami zdrowego rozsądku. Kreacja takiego świata uznaje regułę typowości.

Współcześni literaturoznawcy często nazywają ten nurt epopeją mieszczańskąObszerne dzieło ukazujące panoramę życia warstwy mieszczańskiej na tle przemian historycznych i społecznych.. Koncentrował się on niemal wyłącznie na życiu tej właśnie warstwy. Mieszczanie byli nie tylko głównymi bohaterami nowych powieści, ale stanowili też ich docelową grupę odbiorców. Tadeusz Bujnicki tłumaczy to zjawisko następująco:

Dziewiętnastowieczny realizm opierał się na przekonaniu, iż dzieło literackie jest pełnym sprawozdaniem z ludzkich doświadczeń, opisem zachowań i stosunków, przedstawieniem szczegółów życia i jego tła, wreszcie dokładnym odwzorowaniem typowych charakterów. Tak napisany utwór powinien zaspokajać ciekawość czytelnika.

Powieść realistyczna rozwijała się prężnie we Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji. Ukazywała świat po wielkich wstrząsach: Rewolucji Francuskiej i wojnach napoleońskich. Właśnie w tym okresie stabilizacji kształtowały się zręby nowoczesnej, kapitalistycznej cywilizacji.

Bohater, który bierze los w swoje ręce

Typowy bohater prozy realistycznej to jednostka silna, przedsiębiorcza i aktywna. Postaci te rzadko dawały się ograniczyć ramom swojej epoki - często wyprzedzały ją własnym działaniem. Pisarze wyposażali ich w rozbudowaną psychikę. Poddawali ich wnikliwej analizie psychologicznejBadanie i opisywanie wewnętrznych motywów działania postaci literackiej, jej lęków i pragnień., ukazując ludzi zdolnych do współpracy, ale przede wszystkim potrafiących samodzielnie kierować własnym losem.

Rewolucja na deskach teatru

Realizm odcisnął ogromne piętno na teatrze. Utwory sceniczne zaczęły wyrastać z chłodnej obserwacji ludzkich zachowań. Zmiany rozpoczęły się od warstwy wizualnej - od 1850 roku scenografia i kostiumy stawały się coraz dokładniejszym odzwierciedleniem codzienności. Szybko jednak nowa estetyka ogarnęła samą problematykę sztuk.

We Francji grunt pod nowy dramat przygotowali dwaj twórcy. Aleksander Dumas (syn) w 1852 roku przerobił swoją powieść Dama kameliowa na sztukę teatralną. Dzieło opowiadające o losach paryskiej kurtyzanyKobieta lekkich obyczajów obracająca się w wyższych sferach towarzyskich, często utrzymywana przez bogatych kochanków. uznaje się za szczytowe osiągnięcie melodramatuUtwór o sensacyjnej fabule, operujący silnymi kontrastami moralnymi i wywołujący silne wzruszenie u widza.. Doczekało się ono licznych adaptacji i trawestacjiPrzeróbka utworu zachowująca jego podstawowe elementy, ale zmieniająca styl, formę lub wydźwięk., z których najsłynniejszą jest opera Giuseppe Verdiego La Traviata. Drugim ważnym dramaturgiem był Emile Augier, który również uczynił bohaterami zwykłych ludzi i ich życiowe rozterki.

• 1852
  Dama kameliowa

  Aleksander Dumas (syn) adaptuje swoją powieść na scenę, tworząc wielki przebój teatralny.

• 1877
  Podpory społeczeństwa

  Henryk Ibsen obnaża brudne interesy i hipokryzję elit wiążące się z wojną.

• 1879
  Nora, czyli dom lalki

  Ibsen szokuje mieszczańską publiczność historią kobiety, która porzuca męża i dzieci w poszukiwaniu własnej tożsamości.

• 1881
  Upiory

  Premiera dramatu poruszającego tabu dziedziczenia grzechów rodziców i chorób wenerycznych (syfilisu).

Prawdziwym ojcem dramatu realistycznego był jednak Norweg, Henryk Ibsen. Doprowadził on formułę sztuki teatralnej do perfekcji. Zrezygnował ze sztucznych, nieżyciowych monologów. Budował fabułę wokół problemów, które wstrząsały ówczesną widownią. Bez skrupułów atakował zakłamanie warstwy mieszczańskiej. Poruszał tematy absolutnie tabuizowane: eutanazję, pozycję kobiet w społeczeństwie czy choroby weneryczne. Do jego najważniejszych dzieł, obok wymienionych wyżej, należy również Hedda Gabler (1890) - mroczne studium kobiety popełniającej samobójstwo z powodu dławiącej życiowej nudy.

W Anglii najwybitniejszym przedstawicielem nurtu był George Bernard Shaw. Jego znakiem rozpoznawczym stało się ostre, nietuzinkowe poczucie humoru. Shaw ośmieszał społeczeństwo, by je edukować. Schemat jego sztuk był powtarzalny, ale niezwykle skuteczny: najpierw ukazywał obowiązujące postawy, potem bezlitośnie je wyśmiewał, a na koniec proponował nowe rozwiązania. Do kanonu przeszły jego dzieła: Profesja pani Warren (o prostytucji), Major Barbara (krytyka Armii Zbawienia) oraz Pigmalion. Ten ostatni, poświęcony społecznemu awansowi kobiety z nizin, stał się później podstawą słynnego musicalu My Fair Lady.

W Rosji dramat realistyczny zyskał unikalne oblicze dzięki twórczości Antona Czechowa. Jego sztuki różniły się od zachodnich odpowiedników silnym psychologizmem, poetyckim nastrojem i elementami symbolizmuKierunek w sztuce posługujący się wieloznacznymi znakami i niedopowiedzeniami do wyrażania ukrytych treści.. Czechow zrezygnował z rozbudowanej, wartkiej fabuły. Skupiał się zazwyczaj na jednym wydarzeniu, wokół którego budował gęstą sieć relacji między bohaterami wpadającymi w społeczne pułapki.