Tango wobec szekspirowskiego Hamleta
Dramat Sławomira Mrożka prowadzi przewrotny dialog z najsłynniejszym dziełem Williama Szekspira. Główny bohater, Artur, to współczesne wcielenie duńskiego księcia, który próbuje przywrócić moralny ład w zdegenerowanym świecie. Podobieństwa między utworami obejmują nie tylko relacje rodzinne, ale także głęboki konflikt między kulturą a biologiczną naturą człowieka.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Rodzinny mikrokosmos i echa Elsynoru
W obu dramatach rodzina pełni funkcję pars pro totoŁacińska figura retoryczna oznaczająca „część zamiast całości”. Tu: rodzina symbolizuje całe społeczeństwo.. Podobieństwa widać już na poziomie konstrukcji postaci. Eleonora, niczym szekspirowska Gertruda, zdradza swojego męża. Ala przypomina Ofelię – cierpi z powodu miłości, która wydaje jej się nieodwzajemniona. Z kolei Edek na końcu sztuki przejmuje władzę dokładnie tak, jak robi to FortynbrasKsiążę norweski z „Hamleta”, który wkracza na zamek po śmierci głównych bohaterów i przejmuje tron.. Imię norweskiego księcia wywodzi się zresztą z francuskiego fort bras, co oznacza po prostu „silne ramię”.
Mrożek bawi się szekspirowskimi motywami, często je odwracając. Nocne rozmowy Artura z ojcem to krzywe zwierciadło spotkań Hamleta z Duchem. W Tangu to syn domaga się od ojca, by ten zmył z siebie hańbę zdrady. Teatralne eksperymenty Stomila przypominają występy trupy aktorskiej na zamku Klaudiusza. Artur ma też u boku swoich odpowiedników Horacja. U Mrożka ta rola zostaje rozbita na dwie skrajnie różne postacie: najpierw powiernikiem staje się wuj Eugeniusz, a później Edek.
Książki, natura i bunt przeciwko biologii
Ważnym punktem styku obu tekstów jest motyw lektury. Badacze literatury do dziś spierają się, jaką dokładnie książkę czytał Hamlet. Artur, czyli swoisty „Hamlet XX wieku”, pojawia się na scenie z podręcznikiem medycyny. Wiemy też, że studiuje filozofię.
Motyw „polskiego Hamleta” ma w naszej literaturze długą tradycję. Przed Mrożkiem po tę figurę sięgali m.in. Stanisław Wyspiański w „Studium o Hamlecie” czy Jacek Malczewski na swoich obrazach. Artur z „Tanga” to wariant ironiczny – inteligent, który zamiast miecza ma do dyspozycji tylko puste konwencje.
Lata 60., w których powstawało Tango, przyniosły ogromne zmiany światopoglądowe. Zaczęto zadawać nowe pytania o relację między naturą a społeczeństwem. Rozwijała się socjobiologiaDziedzina nauki tłumacząca zachowania społeczne (np. agresję, terytorializm) dziedzictwem ewolucyjnym i genetyką.. Głosiła ona, że ludzką naturę warunkuje ewolucja i świat zwierzęcy, a nie kultura.
Artur kategorycznie odrzuca taką wizję człowieka. Jego okrzyk:
„Ja nie mogę żyć w takim świecie!”
To wyraz buntu przeciwko sprowadzaniu życia wyłącznie do biologii. Początkowa obojętność, a później jawna niechęć Artura wobec cielesności i seksualizmu idealnie wpisują się w ten sprzeciw. Widać to w jego nocnej rozmowie z Alą oraz w gwałtownej reakcji na zdradę matki.
Wymownym nawiązaniem do Szekspira są słowa babci Eugenii. Pyta ona wnuka z ironią: „Dlaczego nie idziesz do klasztoru?”. To bezpośrednie echo słynnych słów Hamleta skierowanych do Ofelii. Klasztor symbolizuje tu ostateczną ucieczkę od zmysłowego, fizycznego świata.
Tekstylna zbroja i wojskowy dryl
Artur próbuje walczyć z chaosem za pomocą formy. Jego starannie odprasowany, konwencjonalnyOparty na powszechnie przyjętych normach, tradycyjny, pozbawiony ekstrawagancji. garnitur staje się parodią rycerskiej zbroi. Bohater nie potrafi jednak racjonalnie uzasadnić swojego sprzeciwu wobec wiecznie rozpiętej piżamy Stomila czy trampek Eugenii. Na wszelkie odchylenia od normy reaguje bezradnym stwierdzeniem, że czegoś po prostu „nie wypada” robić.
Pod maską zdeterminowanego idealisty kryje się głęboka niewiara. Artur podświadomie czuje, że naturalne przywrócenie dawnych norm moralnych jest niemożliwe. Właśnie dlatego, przygotowując swój ślub z Alą, wprowadza w domu bezwzględny, wojskowy drylSurowa dyscyplina, rygorystyczne przestrzeganie ustalonych zasad, często o charakterze wojskowym.. Wierzy, że tylko sztywny, utrzymywany siłą porządek pozwoli mu zapanować nad zdegenerowaną rodziną. Ten desperacki plan ostatecznie ponosi klęskę przez brutalny czyn Edka, który kładzie kres marzeniom o powrocie do dawnego ładu.