Kontekst filozoficzny i historyczny Hamleta

Renesans w rozsypce, czyli narodziny nowożytnego pesymizmu

Koniec XVI wieku to czas, gdy europejska kultura zaczęła pękać pod ciężarem rzeczywistości. Wojny religijne i polityczne spiski brutalnie zweryfikowały humanizmPrąd umysłowy renesansu stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego godność, wolność i potęgę rozumu.. Tradycyjna wizja głosiła, że człowiek to korona stworzenia – istota rozumna, zdolna do moralnego samodoskonalenia. Szekspir wyczuł ten historyczny wstrząs i uczynił z niego główny nerw swojego dramatu.

Hamlet na początku sztuki sam wypowiada tę optymistyczną wizję. W II akcie padają słynne słowa:

„Cóż to za arcydzieło człowiek! Jak szlachetny rozumem, jak nieograniczony w zdolnościach...”

Bohater natychmiast jednak obala ten dogmat, dodając: „A jednak czymże dla mnie jest ten kwintet pyłu?”. To filozoficzna cezura. Szekspir cytuje dawne ideały tylko po to, by pokazać ich całkowitą bezużyteczność. Europa mierzyła się wtedy z konsekwencjami reformacji, a Michel de Montaigne w swoich Próbach sformułował nowoczesny sceptycyzmStanowisko filozoficzne odrzucające możliwość uzyskania wiedzy pewnej i obiektywnej.. Badacze wskazują wyraźne echa jego esejów w Hamlecie, szczególnie w rozważaniach o śmierci i próżności ludzkiego działania.

Tytułowy bohater to człowiek rozdartego czasu. Wychowany w duchu renesansowym – wykształcony, refleksyjny, wrażliwy na piękno – trafia w świat, gdzie te wartości nic nie znaczą. Na dworze w Elsynorze liczy się brutalna gra polityczna, lojalność kupowana strachem i szpiegowanie bliskich. Dawne ideały dają mu jedynie narzędzia do cierpienia, a nie do działania.

Między renesansem a barokiem

Historycy literatury od dekad toczą spór o przynależność epokową Hamleta. Odpowiedź najbliższa prawdy brzmi: to dzieło zawieszone pomiędzy dwiema epokami. Z renesansu Szekspir bierze zainteresowanie jednostką, głęboką analizę psychiki i wiarę w znaczenie ludzkiego wyboru. Z baroku czerpie obsesję śmierci, motyw vanitasMotyw przemijania i marności świata doczesnego, niezwykle popularny w sztuce i literaturze baroku. oraz poczucie iluzoryczności wszystkiego, co doczesne.

Słynny monolog „Być albo nie być” to w gruncie rzeczy barokowa medytacja o kruchości egzystencji, ubrana w renesansową formę filozoficznego roztrząsania. Hamlet rozważa samobójstwo nie z powodu emocjonalnej rozpaczy. Robi to z bezradności poznawczej. Nie wie, co czeka go po śmierci, i ten brak wiedzy paraliżuje go bardziej niż fizyczny ból.

Kolejnym punktem styku epok jest motyw theatrum mundiTopos literacki ukazujący świat jako scenę, a ludzi jako aktorów odgrywających z góry narzucone role, z których schodzą w momencie śmierci.. Szekspir nie używa go wyłącznie metaforycznie. Hamlet dosłownie inscenizuje spektakl („Pułapka na myszy”), by sprawdzić winę Klaudiusza. Teatr staje się narzędziem poznania prawdy. Szekspir zadaje tu na wskroś nowoczesne pytanie: czy rzeczywistość, którą oglądamy na co dzień, nie jest równie wielką iluzją?

Elsynor, ale tak naprawdę Londyn

Akcja rozgrywa się w Danii, ale widownia zgromadzona w Globe Theatre doskonale rozumiała aluzje. Anglia na przełomie XVI i XVII wieku żyła w cieniu potężnych lęków politycznych. Stara królowa Elżbieta I nie miała następcy tronu. Na dworze kłębiły się spiski, a pamięć o egzekucji Marii Stuart była wciąż żywa. Pytania o prawowitość władzy i moralne konsekwencje regicydiumKrólobójstwo; zbrodnia zabójstwa panującego monarchy, w tamtych czasach uważana za najcięższy grzech i zamach na boski porządek. miały bardzo dosłowny, niebezpieczny wymiar.

Odległość geograficzna i historyczna dawała autorowi pozorne bezpieczeństwo. Każdy widz wiedział jednak, co oznaczają słowa o dworze, gdzie „coś gnije w państwie duńskim”. Premiera sztuki przypadła na lata 1600–1601. Rok wcześniej hrabia Essex – faworyt królowej, z którym Szekspir miał osobiste związki – wszczął nieudany bunt i został stracony. Atmosfera zdrady i fałszywych lojalności przenikała londyńskie ulice. Elsynor to po prostu każdy ówczesny europejski dwór monarszy.

Teatr elżbietański jako forma myślenia

Nie sposób odczytać tego dramatu bez zrozumienia specyfiki teatru elżbietańskiegoTyp teatru w renesansowej Anglii. Charakteryzował się otwartą sceną, brakiem dekoracji, umownością miejsca akcji oraz tym, że role kobiece grali młodzi chłopcy.. Globe Theatre był otwartą budowlą bez realistycznej scenografii. Widz nie udawał, że nie widzi sztuczności. Świadomie wchodził w konwencję, a iluzja była jawna.

Szekspir uczynił tę konwencję głównym tematem. Hamlet to sztuka, w której teatr komentuje sam siebie. Aktorzy przyjeżdżający do Elsynoru stają się narzędziem filozoficznym. Książę porównuje się do nich z goryczą („A co mu Hekuba?”). Widzi, że potrafią oni płakać nad fikcją, podczas gdy on sam nie potrafi działać w obliczu rzeczywistej zbrodni.

Taka metateatralnośćZabieg polegający na wprowadzeniu teatru do teatru; sztuka opowiadająca o samej sztuce, aktorstwie lub procesie tworzenia iluzji. nie jest tylko ozdobnikiem. Szekspir pyta w ten sposób, czy w ogóle możliwe jest autentyczne działanie w świecie, który przypomina scenę cudzych interesów. Gdzie przebiega granica między udawaniem a byciem? Między narzuconą rolą a prawdziwą tożsamością?

Pesymizm poznawczy jako fundament

Dramat stawia fundamentalne pytanie o możliwość pewnego poznania. Duch ojca mówi Hamletowi, że został zamordowany. Ale czy zjawa mówi prawdę? Może to demon, który chce doprowadzić księcia do grzechu i potępienia? Hamlet tego nie wie. Stąd bierze się pomysł z wystawieniem sztuki, stąd ciągła zwłoka i wyniszczające wątpienie.

Ten paraliż decyzyjny nie wynika ze słabości charakteru. To pozycja człowieka, który wie, że nie może ufać zmysłom ani autorytetom. ReformacjaRuch religijno-społeczny w XVI-wiecznej Europie, który doprowadził do rozłamu w chrześcijaństwie i podważył absolutny autorytet papieża oraz Kościoła katolickiego. podważyła autorytet Kościoła. Mikołaj Kopernik udowodnił, że zmysły nas oszukują – Ziemia się porusza, choć tego nie czujemy. Montaigne podważył z kolei autorytet samego rozumu.

Hamlet żyje po tych wszystkich wstrząsach. Nie potrafi po prostu działać, ponieważ czyn wymaga pewności, a tej epistemologiaDział filozofii zajmujący się teorią poznania – tym, skąd wiemy to, co wiemy, i czy możemy ufać naszym zmysłom oraz rozumowi. jego czasów już mu nie zapewnia. Szekspir zamknął w renesansowym dworze dylemat, z którym filozofia będzie się zmagać przez następne cztery stulecia. To właśnie ten uniwersalny lęk przed działaniem w warunkach niepewności czyni z duńskiego księcia bohatera tak bliskiego współczesnemu czytelnikowi.