Pozytywizm na świecie

• 1863
  Rok wielkich prowokacji

  Manet wystawia Śniadanie na trawie w Salonie Odrzuconych; Renan publikuje Żywot Jezusa; Bizet tworzy Poławiaczy pereł.

• 1864
  I Międzynarodówka

  Powstaje Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników - pierwsza wielka organizacja łącząca partie polityczne o zbliżonych ideach.

• 1865
  Tristan i Izolda

  Richard Wagner wystawia w Monachium swój dramat muzyczny, należący stylem jeszcze do romantyzmu.

• 1866
  Zbrodnia i kara

  Dostojewski publikuje powieść psychologiczną i polifoniczną; Nobel odkrywa dynamit; wybucha wojna prusko-austriacka.

• 1867
  Kapitał i monarchia austro-węgierska

  Marks wydaje pierwszy tom Kapitału; Ibsen publikuje Peer Gynta; powstaje austro-węgierskie państwo związkowe.

• 1868
  Idiota

  Dostojewski wydaje czteroczęściową powieść o Lwie Nikołajewiczu Myszkinie - próbę sportretowania „absolutnie doskonałego człowieka".

• 1869
  Wojna i pokój / układ okresowy

  Tołstoj publikuje czterotomowy obraz Rosji w dobie napoleońskiej; Mendelejew odkrywa periodyczny układ pierwiastków; otwarto Kanał Sueski.

• 1870
  Wojna prusko-francuska

  Konflikt wywołany sprawą depeszy emskiej i dążeniem Prus do zjednoczenia Niemiec; Wagner wystawia Walkirię; Schliemann odkrywa Troję.

• 1871
  Komuna Paryska i II Rzesza

  Rewolucyjny zryw Paryża; powstaje Cesarstwo Niemieckie z Bismarckiem jako kanclerzem; premiera Aidy Verdiego; Darwin publikuje O pochodzeniu człowieka; Zola rozpoczyna cykl Rougon-Macquartowie.

• 1875
  Carmen

  Premiera czteroaktowej opery Georgesa Bizeta do libretta Meilhaca i Halévy'ego.

• 1876
  Telefon i symbolizm

  Alexander Bell patentuje telefon; Czajkowski komponuje Jezioro łabędzie; Mallarmé publikuje Południe fauna.

• 1877
  Anna Karenina

  Tołstoj wydaje powieść psychologiczną o nieszczęśliwej miłości tytułowej bohaterki do oficera Wrońskiego; wybucha X wojna rosyjsko-turecka.

• 1879
  Nora i żarówka

  Ibsen publikuje dramat o konflikcie mieszczańskiej moralności z prawem kobiety do samostanowienia; Edison konstruuje żarówkę elektryczną.

• 1880
  Naturalizm w teorii i praktyce

  Zola wydaje Powieść eksperymentalną; Koch odkrywa prątki gruźlicy; powstaje naturalistyczna „Grupa Medanu" z Zolą i Maupassantem.

• 1884
  Tako rzecze Zaratustra

  Nietzsche ogłasza śmierć Boga i ideę nadczłowieka; Ibsen wydaje Dziką kaczkę; Huysmans publikuje Na wspak.

• 1885
  Germinal

  Zola opisuje strajk górników w północnej Francji; Daimler i Benz budują silnik samochodowy.

• 1887
  Théâtre Libre

  André Antoine zakłada w Paryżu „Teatr Wyzwolony" jako placówkę realizmu artystycznego walczącą z komercjalizmem; Strindberg wydaje naturalistyczny dramat Ojciec.

• 1890
  Głód i Ślepcy

  Hamsun publikuje naturalistyczny Głód; Maeterlinck wydaje symboliczny dramat Ślepcy.

• 1895
  Kinematograf i science fiction

  Bracia Lumière patentują kinematograf; pierwsze publiczne pokazy filmowe; Herbert George Wells wydaje Wehikuł czasu.

• 1900
  Lord Jim i Buddenbrokowie

  Conrad ogłasza Lorda Jima; dwudziestopięcioletni Thomas Mann debiutuje sagą o upadku mieszczańskiego rodu.

Sztuka i literatura

Rok 1863 otwiera epokę z impetem. Édouard Manet(1832-1883) - francuski malarz, jeden z pionierów realizmu i prekursor impresjonizmu. wystawia Śniadanie na trawie w Salonie OdrzuconychParyska wystawa z 1863 roku, na której pokazano prace odrzucone przez oficjalny Salon - stała się symbolem buntu wobec akademickiej tradycji., wywołując skandal: na płótnie naga kobieta - modelka Victorine Meurent - siedzi spokojnie obok dwóch elegancko ubranych mężczyzn (brata malarza Gustave'a i jego przyszłego szwagra Ferdinanda Leenhoffa). Tego samego roku Manet maluje Olimpię, na której Meurent pojawia się ponownie - tym razem w biżuterii i pantofelkach, z równie wyzywającym spojrzeniem.

W tym samym 1863 roku Ernest Renan(1823-1892) - francuski pisarz, historyk i filolog; jego Żywot Jezusa wywołał ogromne kontrowersje w środowiskach religijnych. publikuje Żywot Jezusa - książkę, której celem była, jak pisał sam autor, „systematyczna demistyfikacja osoby Chrystusa i ukazanie go wyłącznie jako człowieka". John Stuart Mill(1806-1873) - angielski filozof, politolog i ekonomista; twórca utylitaryzmu jako spójnej doktryny etycznej. wydaje w tym czasie O zasadzie użyteczności - kwintesencję swojego utylitaryzmuDoktryna etyczna głosząca, że działanie jest słuszne, jeśli prowadzi do największego szczęścia największej liczby ludzi..

1866 przynosi jedno z największych dzieł prozy rosyjskiej: Fiodor Dostojewski(1821-1881) - rosyjski pisarz, mistrz powieści psychologicznej i polifonicznej; twórca m.in. Zbrodni i kary, Idioty i Braci Karamazow. publikuje Zbrodnię i karę. Dwa lata później, w 1868, wydaje Idiotę - powieść o Lwie Nikołajewiczu Myszkinie, przy której pisał w listach:

„Chodzi mianowicie o przedstawienie absolutnie doskonałego człowieka. Moim zdaniem nie może być nic trudniejszego, zwłaszcza w naszych czasach."

W 1869 roku Lew Tołstoj zamyka pracę nad czterotomową Wojną i pokojem - panoramą Rosji w epoce napoleońskiej. Gustave Flaubert wydaje wtedy Szkołę uczuć. W 1877 Tołstoj publikuje Annę Kareninę, a w 1899 zamyka wielką trylogię społeczną powieścią Zmartwychwstanie.

Emil Zola, czołowy przedstawiciel naturalizmuPrąd literacki rozwijający założenia realizmu; postulował naukowe, deterministyczne podejście do człowieka - jako istoty kształtowanej przez biologię, środowisko i dziedziczność., w 1871 roku rozpoczyna publikację cyklu Rougon-Macquartowie. Historia naturalna i społeczna rodziny za Drugiego Cesarstwa - dwudziestu tomów analizujących stosunki społeczne epoki II Cesarstwa. Najgłośniejszym tomem cyklu staje się Germinal (1885), opisujący strajk górników w północnej Francji z perspektywy zarówno robotników, jak i burżuazji - uznawany przez badaczy za jedną z najlepszych powieści napisanych w języku francuskim. W 1880 Zola wydaje też teoretyczny manifest Powieść eksperymentalna.

Henryk Ibsen(1828-1906) - norweski dramaturg, twórca nowoczesnego dramatu realistycznego; jego sztuki podejmowały tabu społeczne: rolę kobiety, hipokryzję mieszczaństwa, kłamstwo. w 1867 roku publikuje Peer Gynta, a w 1879 - Norę, dramat o konflikcie między konwencjonalną moralnością mieszczańską a prawem kobiety do samostanowienia. W 1884 wydaje Dziką kaczkę - studium prawdy i kłamstwa.

1884 to również rok, w którym Fryderyk Nietzsche(1844-1900) - niemiecki filozof; głosił śmierć Boga, wolę mocy i ideę nadczłowieka; jego myśl wywarła ogromny wpływ na literaturę przełomu XIX i XX wieku. publikuje Tako rzecze Zaratustra, a dwa lata później - Poza dobrem i złem. Równolegle Joris-Karl Huysmans(1848-1907) - francuski pisarz kojarzony z dekadentyzmem; jego powieść Na wspak stała się biblią fin de siècle'u. wydaje Na wspak - powieść, która staje się biblią dekadentyzmuPostawa i prąd kulturowy schyłku XIX wieku; charakteryzował się poczuciem zmierzchu kultury, kultem piękna i sztuczności, odrzuceniem mieszczańskich wartości..

W 1876 roku Stéphane Mallarmé(1842-1898) - francuski poeta, jeden z głównych twórców symbolizmu; jego wiersze odznaczają się hermetycznym językiem i muzykalnością. publikuje Południe fauna - wiersz otwierający się słowami:

„Te nimfy, tak bym chciał uwiecznić je. / Tak lekka Ich ciał karnacja jasna, iż w przestwór ucieka / Ucichły w snach puszystych. Kocham li złudzenie? (…)"

W 1887 roku André Antoine zakłada w Paryżu Théâtre Libre - „placówkę artystycznego realizmu" walczącą z teatralną rutyną i komercjalizmem. August Strindberg wydaje wtedy naturalistyczny dramat Ojciec. W 1890 Maurice Maeterlinck(1862-1949) - belgijski dramaturg i poeta tworzący po francusku; laureat Nagrody Nobla w 1911 roku; jeden z głównych przedstawicieli symbolizmu w dramacie. ogłasza Ślepców - symboliczny dramat o ludziach błądzących bez przewodnika.

Schyłek epoki przynosi kolejne przełomy. W 1895 roku Herbert George Wells(1866-1946) - angielski pisarz, pionier science fiction; autor m.in. Wehikułu czasu i Wojny światów. wydaje Wehikuł czasu, a w 1898 - Wojnę światów. Joseph Conrad, właśc. Józef Teodor Konrad Korzeniowski (1857-1924) - pisarz polskiego pochodzenia tworzący po angielsku; autor Lorda Jima i Jądra ciemności. debiutuje w 1895 roku Szaleństwem Almayera, a w 1900 publikuje Lorda Jima. Rok 1900 zamyka epokę też debiutem Thomasa Manna(1875-1955) - niemiecki pisarz, laureat Nagrody Nobla (1929); autor m.in. Buddenbrooków i Czarodziejskiej góry. - dwudziestopięcioletni prozaik wydaje Buddenbrooków, sagę o świetności i upadku możnego mieszczańskiego rodu.

Nauka i wynalazki

Pozytywizm to epoka wiary w naukę - i ta wiara miała solidne podstawy. W 1866 roku Alfred Nobel odkrywa dynamit. W 1869 Dmitrij Mendelejew tworzy periodyczny układ pierwiastkówTablica porządkująca pierwiastki chemiczne według rosnącej liczby atomowej i powtarzających się właściwości; opracowana przez Mendelejewa w 1869 roku.. W 1876 Alexander Bell patentuje telefon. Trzy lata później Edison konstruuje żarówkę elektryczną. W 1880 Robert Koch odkrywa prątki gruźlicy. W 1885 Gottlieb Daimler i Karl Benz budują model silnika samochodowego. W 1895 bracia Lumière patentują kinematografUrządzenie do rejestrowania i projekcji filmów, opatentowane przez braci Auguste'a i Louisa Lumière w 1895 roku; pierwsza publiczna projekcja odbyła się w Paryżu. - pierwsze publiczne pokazy filmowe oglądało zaledwie 35 osób. W 1898 Guglielmo Marconi wynajduje radiotelefon.

Przełomem był też rok 1869 - ukończenie budowy Kanału SueskiegoSztuczna droga wodna łącząca Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym; ukończona w 1869 roku pod nadzorem Ferdynanda de Lesseps; skróciła trasy morskie między Europą a Azją. pod nadzorem Ferdynanda de Lesseps. W 1889 podczas wystawy powszechnej w Paryżu odsłonięto Wieżę Eiffla - symbol możliwości technicznych epoki.

Filozofia i myśl społeczna

Hippolyte Taine(1828-1893) - francuski historyk, krytyk literacki i filozof; twórca determinizmu kulturowego, głoszącego, że sztukę kształtuje rasa, środowisko i moment historyczny. w 1863 roku pisze Historię literatury angielskiej, a w 1881 - Filozofię sztuki, swoje najważniejsze dzieło. Umiera w Paryżu w 1893 roku. Herbert Spencer(1820-1903) - angielski filozof; propagator ewolucjonizmu społecznego i jeden z twórców socjologii jako nauki. w 1872 publikuje Wstęp i pogląd ogólny na filozofię pozytywną. Karol Marks wydaje w 1867 roku pierwszy tom Kapitału - dzieło najdokładniej wyrażające jego poglądy na ekonomię polityczną.

W 1871 roku Karol Darwin publikuje O pochodzeniu człowieka, a Edward Burnett Tylor wydaje Cywilizację pierwotną - pracę formułującą program nauki o kulturze. W 1882 Tylor uzupełnia swój dorobek o Antropologię.

Historia i polityka

Polityczna mapa Europy zmieniała się przez całą epokę. W 1866 roku wybucha wojna prusko-austriackaZwana też wojną siedmiotygodniową; zakończyła się zwycięstwem Prus i rozwiązaniem Związku Niemieckiego; otworzyła drogę do zjednoczenia Niemiec pod hegemonią Prus., wywołana sporem o przewodnictwo w Związku Niemieckim i konfliktem o Szlezwik i Holsztyn. W 1867 powstaje konstytucyjna monarchia austro-węgierska. W 1870 zaczyna się wojna prusko-francuskaZakończyła się klęską Francji, zdobyciem Paryża i proklamowaniem Cesarstwa Niemieckiego w Wersalu., której bezpośrednią przyczyną była sprawa depeszy emskiej. W 1871 roku proklamowane zostaje Cesarstwo Niemieckie - II Rzesza - z Bismarckiem jako kanclerzem i wybuchiem Komuny ParyskiejRewolucyjny rząd Paryża, który sprawował władzę przez 72 dni; brutalnie stłumiony przez armię wersalską..

W 1877 wybucha X wojna rosyjsko-tureckaZakończyła się traktatem w San Stefano i powstaniem Księstwa Bułgarii; rewizji jego warunków dokonał kongres berliński., a rok później pokój w San Stefano i kongres berliński na nowo porządkują Bałkany. W 1881 ginie w zamachu bombowym car Aleksander II; zastępuje go Aleksander III. W 1893 Prusy i Rosja podpisują rozejm. W 1894 na tron wstępuje Mikołaj II - ostatni car Rosji. W 1882 Anglia zajmuje Egipt; w 1889 powstaje II MiędzynarodówkaMiędzynarodowe stowarzyszenie partii i organizacji socjalistycznych założone w 1889 roku; walczyło o prawa robotnicze i dążyło do przekształcenia stosunków społecznych..