Praca u podstaw
Praca u podstaw to jedno z najważniejszych haseł polskiego pozytywizmu, zakładające edukację i podnoszenie poziomu życia najniższych warstw społecznych. Program ten nakładał na inteligencję obowiązek niesienia oświaty chłopom oraz biedocie miejskiej, co miało zniwelować podziały klasowe. Realizację tego postulatu widać w czołowych dziełach epoki, gdzie bohaterowie poświęcają osobiste szczęście dla misji społecznej.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Fundament nowego społeczeństwa
Pozytywiści traktowali naród jako jeden wielki organizm. Zrozumieli, że nie da się budować silnego państwa, opierając się wyłącznie na szlachcie i inteligencji. Obok pracy organicznejDziałanie na rzecz rozwoju gospodarczego i kulturalnego całego społeczeństwa, traktowanego jako jeden żywy organizm., to właśnie praca u podstaw stała się głównym filarem ich programu. Zakładała ona zejście do „podstaw” społeczeństwa - czyli do najbiedniejszych i najsłabiej wykształconych.
Postulat ten kierowano bezpośrednio do wykształconych warstw. To oni mieli wziąć odpowiedzialność za losy kraju, ucząc czytania, pisania, podstaw higieny i nowoczesnego rolnictwa. Tylko w ten sposób można było przełamać wielowiekowe bariery i zbudować nowoczesne, świadome społeczeństwo.
Konieczność pracy u podstaw wynikała bezpośrednio z carskiego ukazu o uwłaszczeniuNadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi oraz zniesienie pańszczyzny. z 1864 roku. Miliony mieszkańców wsi zyskały wolność osobistą, ale pozostawały analfabetami bez świadomości narodowej. Pozytywiści wiedzieli, że bez włączenia tej ogromnej masy ludzkiej w krwiobieg narodu, Polska nigdy nie odzyska sił do walki o niepodległość.
Manifest Aleksandra Świętochowskiego
Głównym teoretykiem tego zagadnienia był Aleksander Świętochowski. W 1873 roku na łamach „Przeglądu Tygodniowego” opublikował on głośny artykuł zatytułowany po prostu Praca u podstaw. Tekst ten bezlitośnie punktował błędy przeszłości i wyznaczał nowy kierunek działania.
„U nas, pomimo, że wrodzona łagodność narodu nie posługiwała się nigdy wyrafinowanym tyraństwem (...), postępowanie jednak obywateli z włościanami nie miało nic wspólnego z ojcostwem i opieką. Zawsze pojedynczymi wyrazami tych proporcji był przesąd, szlachecka buta, pogarda, niedbalstwo, a często ekonomskie baty. I dlatego, jeżeli wykładnik dzisiejszych stosunków nie ma być ujemny, powyższe czynniki zmienione być winne na: szkółki, biblioteczki, moralne wpływy, opiekę i tym podobne dźwignie ludowej oświaty i dobrobytu”.
Praca u podstaw w literaturze pozytywizmu
Pisarze epoki szybko podchwycili to hasło, czyniąc z niego jeden z głównych motywów swoich utworów. Ukazywali zarówno szlachetnych społeczników, jak i tragiczne skutki zaniedbania edukacji ludu.
Stanisław Wokulski realizuje hasło w praktyce, pomagając wyjść z biedy prostytutce Mariannie, furmanowi Wysockiemu i rzemieślnikowi Węgiełkowi. Daje im wędkę, a nie rybę - zapewnia pracę i narzędzia.
Młody Witold Korczyński wierzy w solidaryzm społeczny. Planuje wprowadzać nowoczesne maszyny rolnicze i edukować chłopów, wchodząc o to w ostry konflikt ze swoim konserwatywnym ojcem, Benedyktem.
Nowela ukazuje tragiczną sytuację ciemnej wsi pouwłaszczeniowej. Bez opieki i pomocy inteligencji chłopi (rodzina Rzepów) stają się łatwą ofiarą oszustów i lokalnych urzędników, takich jak Zołzikiewicz.
Trudności i rozczarowania
Realizacja programu w praktyce okazała się niezwykle trudna. Społecznicy zderzali się z brutalną rzeczywistością zaborów. Brakowało pieniędzy, a carska cenzura i aparat urzędniczy blokowały wszelkie oddolne inicjatywy oświatowe, prowadząc intensywną rusyfikacjęPrzymusowe narzucanie języka rosyjskiego i kultury rosyjskiej narodom podbitym przez carat..
Dodatkową barierą była nieufność samych chłopów, którzy po latach pańszczyzny z podejrzliwością patrzyli na panów z dworu oferujących im darmową naukę. Mimo tych porażek, praca u podstaw położyła fundament pod nowoczesne społeczeństwo polskie, budząc świadomość narodową w warstwach, które dotąd znajdowały się na marginesie historii.