Dżuma

Oran w szponach epidemii

Wydana tuż po II wojnie światowej książka to sztandarowy przykład powieści-paraboliPowieść-parabola (przypowieść) Utwór, w którym przedstawione postacie i zdarzenia nie są ważne same w sobie, lecz służą przekazaniu głębszych, uniwersalnych prawd moralnych lub filozoficznych.. Akcja toczy się w algierskim mieście Oran. Zostaje ono nagle odcięte od reszty świata z powodu wybuchu morderczej zarazy. Pod pozorem suchej, medycznej kroniki Camus snuje opowieść o człowieku skonfrontowanym ze złem, śmiercią i poczuciem bezsensu.

Galeria postaw ludzkich

Bohaterowie reprezentują odmienne reakcje na sytuację graniczną. Centralną postacią jest doktor Bernard Rieux. Mimo pełnej świadomości medycznej bezsilności, nieustannie leczy chorych. Jego bunt nie ma w sobie nic z romantycznego heroizmu. To codzienna, żmudna praca i wierność ludzkiej solidarności.

Jego przyjaciel, Jean Tarrou, organizuje ochotnicze oddziały sanitarne. Jako jedyny wprost formułuje filozofię sprzeciwu wobec zła. Z kolei Raymond Rambert, paryski dziennikarz uwięziony w mieście, początkowo szuka drogi ucieczki do ukochanej. Ostatecznie zostaje w Oranie, uznając, że samotne szczęście w obliczu cudzego cierpienia rodzi wstyd.

Ważną rolę odgrywa Joseph Grand. Ten drobny urzędnik, w kółko cyzelujący pierwsze zdanie swojej niedokończonej książki, uosabia ludzką słabość, ale i niezwykłą godność. Zupełnie inną perspektywę wnosi ojciec Paneloux. Jezuita początkowo interpretuje zarazę jako sprawiedliwą karę boską za grzechy mieszkańców. Z czasem jego wiara przechodzi głęboki kryzys. Wyjątkiem na tle społeczności jest Cottard. Epidemia jest mu na rękę. Zrównuje wszystkich w strachu i pozwala mu uniknąć aresztowania za dawne przestępstwa.

Wieloznaczność tytułowej dżumy

Tytułowa choroba to pojęcie wielowymiarowe. W warstwie dosłownej to po prostu śmiertelna epidemia. W warstwie symbolicznej oznacza faszyzm, totalitaryzm i każde zbiorowe zło spadające na ludzi bez ich winy. Camus pisał swoją książkę w cieniu niedawnej wojny. Stworzył metaforę idealnie pasującą do doświadczenia nazistowskiej okupacji Francji, ale też na tyle uniwersalną, by odnosić ją do dowolnej historycznej katastrofy.

Cierpienie niewinnych i absurd istnienia

Kluczowym motywem utworu jest absurdAbsurd (w ujęciu Camusa) Poczucie rozdarcia między ludzką potrzebą sensu i racjonalności a milczącym, obojętnym na cierpienie wszechświatem.. Świat pozostaje głuchy na ludzkie wołanie o pomoc. Człowiek musi jednak działać. Bunt u Camusa nie opiera się na religii czy nadziei na nagrodę w zaświatach. To kategoryczny sprzeciw wobec zła tu i teraz.

Najmocniej wybrzmiewa to w scenie agonii małego synka sędziego Othona. Dziecko umiera w niewyobrażalnych męczarniach pomimo podania surowicy. To właśnie ten moment łamie teologiczne pewniki ojca Paneloux. Pada dramatyczne pytanie o to, jak pogodzić istnienie miłosiernego Boga z cierpieniem niewinnych. Camus nie podsuwa gotowych odpowiedzi. Zostawia czytelnika z nierozwiązywalnym dylematem.

Konteksty maturalne

Na egzaminie dojrzałości utwór pojawia się najczęściej przy tematach związanych z postawami wobec zła, sensem buntu oraz odpowiedzialnością jednostki za wspólnotę. Przydatne terminy i konteksty:

• Egzystencjalizm – nurt filozoficzny zakładający, że człowiek sam tworzy swój los i wartości poprzez własne wybory.
• Doświadczenie II wojny światowej – jako historyczne tło dla metafory zarazy.
• Zestawienia literackie – utwór świetnie koresponduje z tekstami o złu i zagładzie, takimi jak Medaliony Zofii Nałkowskiej czy Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.