Motyw buntu w Dżumie
Bunt w powieści Alberta Camusa to codzienna, pozbawiona złudzeń walka z wszechobecnym złem i absurdem ludzkiego cierpienia. Artykuł analizuje ewolucję tej postawy na przykładzie konkretnych wyborów moralnych mieszkańców zadżumionego Oranu. Omówiona zostaje również filozoficzna rola sprzeciwu jako fundamentu świeckiej etyki w świecie po katastrofie totalitaryzmów.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Bunt w Dżumie nie ma nic wspólnego z rewolucyjnymi sztandarami czy głośnymi manifestami. To świadoma, żmudna odmowa kapitulacji wobec zła, które symbolizuje tytułowa zaraza. Bunt metafizycznyFilozoficzna postawa sprzeciwu wobec kondycji ludzkiej, cierpienia i śmierci, charakterystyczna dla egzystencjalizmu. wymaga od człowieka aktywnej odpowiedzi na absurd istnieniaW filozofii Camusa to konflikt między ludzką potrzebą sensu i porządku a nieracjonalnym, milczącym wszechświatem..
Postawę tę precyzyjnie obrazuje los Raymonda Ramberta. Paryski dziennikarz, uwięziony przypadkiem w zamkniętym mieście, początkowo planuje nielegalną ucieczkę do ukochanej. Z czasem przechodzi głęboką przemianę. Kiedy wreszcie zyskuje szansę opuszczenia Oranu, dobrowolnie zostaje. Rozumie, że ucieczka oznaczałaby zgodę na triumf zarazy, a osobiste szczęście zbudowane na odwróceniu wzroku od cudzego cierpienia przyniosłoby mu wyłącznie wstyd. Jego decyzja to czysta esencja buntu – przejście od egoizmu do bezwarunkowej solidarności.
Jak motyw się przejawia?
Noc przy łóżku umierającego dziecka
Agonia małego syna sędziego Othona to moment, w którym sprzeciw przybiera najostrzejszy kształt. Doktor Bernard Rieux i ojciec Paneloux stoją bezsilnie nad łóżkiem chłopca. Dziecko umiera w potwornych konwulsjach, krzycząc z bólu. Rieux odrzuca teologiczne próby usprawiedliwienia tej tragedii. Zwraca się bezpośrednio do jezuityCzłonek Towarzystwa Jezusowego, zakonu katolickiego znanego z rygorystycznego wykształcenia teologicznego i intelektualnego podejścia do wiary.:
Ten przynajmniej był niewinny, pan to wie.
Lekarz traktuje śmierć dziecka jako ostateczny dowód na niesprawiedliwość świata. Jego bunt polega na fizycznej walce z chorobą, bez szukania pociechy w religii.
Rozmowa na tarasie i pakt przeciwko pestylencji
Inny wymiar sprzeciwu prezentuje Jean Tarrou podczas nocnej rozmowy na tarasie. Bohater wyznaje, że jako syn prokuratora był w młodości świadkiem egzekucji. To doświadczenie uświadomiło mu, że każdy system sankcjonujący zabijanie jest zbrodniczy. Tarrou inicjuje powstanie ochotniczych oddziałów sanitarnych. Szuka odpowiedzi na pytanie, czy można zostać świętym bez Boga.
Jego zaangażowanie wynika z żelaznej etyki – odrzuca przemoc w każdej formie. Walka z epidemią to dla niego logiczna konsekwencja życiowego pacyfizmuRuch społeczno-polityczny potępiający każdą wojnę i przygotowania do niej, dążący do rozwiązywania konfliktów bez użycia przemocy..
Cottard i bunt odwrócony
Skrajnym przeciwieństwem solidarności jest zachowanie Cottarda. Ten drobny przestępca przed wybuchem epidemii próbował popełnić samobójstwo. Kiedy miasto ogarnia chaos, mężczyzna rozkwita. Zaraza zrównuje wszystkich mieszkańców, a on sam przestaje bać się aresztowania. Czerpie ogromne zyski z czarnego rynkuNielegalny obrót towarami, często rozkwitający w czasach kryzysów, wojen lub niedoborów, omijający oficjalne ceny i racjonowanie. i kibicuje trwaniu śmiercionośnego żywiołu.
Gdy bramy Oranu zostają otwarte, Cottard wpada w obłęd i zaczyna strzelać do świętującego tłumu. Jego postawa to instrumentalizacja cudzego cierpienia i całkowita odmowa wzięcia odpowiedzialności za wspólnotę.
Funkcja motywu
Bunt w powieści pełni funkcję fundamentu dla nowej, świeckiej etyki. Albert Camus pisał swoje dzieło tuż po zakończeniu II wojny światowej. W świecie, który doświadczył koszmaru HolokaustuZagłada około 6 milionów europejskich Żydów dokonana przez III Rzeszę w czasie II wojny światowej. i totalitaryzmówSystem polityczny, w którym państwo posiada całkowitą kontrolę nad życiem publicznym i prywatnym obywateli., poszukiwał moralnego punktu oparcia. Odpowiedź sformułowana w tekście jest surowa: jedyną sensowną postawą pozostaje solidarny sprzeciw wobec zła, nawet z góry skazany na porażkę.
Dżuma to klasyczna parabolaUtwór narracyjny, w którym przedstawione postacie i zdarzenia nie są ważne same w sobie, lecz służą przekazaniu uniwersalnej prawdy moralnej lub filozoficznej.. Tytułowa choroba jest wieloznaczna – oznacza historyczny faszyzm, wojnę, ale też zło tkwiące w samym człowieku oraz absurd ludzkiej egzystencji.
Motyw ten organizuje również strukturę czasową utworu. Zaraza ma swój bezlitosny rytm – wybucha, zbiera żniwo, wreszcie wygasa. Odpowiedzią na ten cykl jest codzienna, pozbawiona patosu praca. Uosabia ją Joseph Grand. Ten skromny urzędnik całymi dniami cyzeluje jedno, wciąż to samo pierwsze zdanie swojej nienapisanej powieści, a po godzinach prowadzi statystyki zgonów.
Jego cichy, nieefektowny upór wobec własnych ograniczeń i chaosu epidemii urasta do rangi heroizmu. Człowiek definiuje się wyłącznie przez to, co robi w obliczu cierpienia innych. Bunt nie gwarantuje nagrody, nie obiecuje raju, ale ocala ludzką godność.