Słowniczek pojęć do Dżumy: parabola, egzystencjalizm, absurd
Słowniczek pojęć do powieści Alberta Camusa porządkuje najważniejsze terminy literackie, filozoficzne i historyczne niezbędne do analizy lektury. Zestawienie łączy abstrakcyjne definicje z konkretnymi postawami bohaterów i wydarzeniami w zamkniętym Oranie. Opanowanie tych haseł ułatwia interpretację zachowań postaci oraz zrozumienie uniwersalnego przesłania o walce ze złem.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Powieść-parabola to gatunek, w którym fabuła jest tylko pozornie realistyczna. Właściwy sens kryje się na poziomie alegorycznymMotyw lub obraz mający poza znaczeniem dosłownym ukryty, jednoznaczny sens przenośny. lub filozoficznym. Powieść opowiada o epidemii w algierskim Oranie. Naprawdę mówi jednak o każdym zbiorowym nieszczęściu, które izoluje ludzi i zmusza ich do wyboru między ucieczką a zaangażowaniem.
Alegoria polega na systematycznym zastępowaniu jednej rzeczywistości przez konkretny obraz. Zaraza u Camusa to alegoria okupacji nazistowskiej i totalitaryzmu. Szerzej symbolizuje wszelkie zło narzucone przez historię.
Kronika i epika dokumentarna określają formę narracyjną powieści. Narrator Rieux nadaje swojej relacji chłodny, dokumentarny ton, pozbawiony patosuPodniosły, uroczysty styl wyrażania się, często odwołujący się do silnych emocji.. Powołuje się na notatki Tarrou i listy Ramberta. Tworzy w ten sposób wrażenie wieloźródłowej relacji. Camus świadomie dystansuje się od melodramatu. Dzięki temu opis cierpienia staje się bardziej wiarygodny.
Narracja pierwszoosobowa ukryta to zabieg, w którym Rieux przez większość czasu mówi o sobie w trzeciej osobie. Ujawnia swoją tożsamość dopiero pod koniec. Pozwala to zachować pozory obiektywizmu. Czytelnik stopniowo dostrzega jednak, że ma do czynienia z bardzo osobistym świadectwem.
Narrator zdystansowany celowo ogranicza emocjonalne komentarze. Trzyma się faktów. Rieux wielokrotnie przyznaje, że stara się być bezstronny, choć traci przyjaciela i pacjentów. Ten dystans to forma panowania nad bólem.
Polifonia oznacza wielogłosowość powieści. Różne postacie prezentują odmienne postawy wobec zarazy. Paneloux wybiera religijną uległość, Rambert ucieczkę, Cottard oportunizmPostawa polegająca na rezygnacji z zasad moralnych dla osiągnięcia doraźnych korzyści., a Tarrou świecki humanizm. Camus nie daje jednej odpowiedzi. Stawia pytania ustami kilku bohaterów.
Symbol niesie znaczenie wykraczające poza dosłowny sens. Szczury wychodzące na ulice, by umrzeć, zwiastują nadejście nieodwracalnej katastrofy. Zamknięte bramy miasta oznaczają izolację i utratę wolności.
Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe
Absurd w filozofii Camusa to pęknięcie między ludzką potrzebą sensu a milczeniem świata. Świat żadnego sensu nie oferuje. W powieści absurd objawia się w śmierci niewinnych dzieci. Scena agonii syna sędziego Othona jest tego najbardziej dosłownym obrazem. Zaraza zabija bez logiki i moralnego uzasadnienia.
Bunt stanowi odpowiedź na absurd. To świadome odrzucenie rezygnacji przy pełnej świadomości beznadziei. Rieux leczy chorych. Wie doskonale, że wielu umrze, a dżuma kiedyś wróci. To etyka bez złudzeń.
Egzystencjalizm przyjmuje za punkt wyjścia konkretną ludzką egzystencję. Zakłada wolność wyboru, odpowiedzialność za siebie i poczucie bycia rzuconym w świat bez gotowego sensu. Camus bywa utożsamiany z tym kierunkiem. Sam jednak dystansował się od tej etykiety, woląc mówić o filozofii absurdu.
Sytuacja graniczna to pojęcie Karla JaspersaNiemiecki psychiatra i filozof, jeden z głównych twórców dwudziestowiecznego egzystencjalizmu.. Oznacza skrajne doświadczenie, takie jak śmierć, cierpienie czy walka. Odsłania ono prawdziwy charakter człowieka. Zaraza jest idealną sytuacją graniczną. Każda postać ujawnia swoje prawdziwe oblicze dopiero po zamknięciu bram Oranu.
Solidarność nie jest tu wzniosłym hasłem. To konkretna praktyka. Rieux zostaje w mieście, Tarrou organizuje ochotnicze brygady sanitarne, a Grand pisze listy dla umierających. Solidarność to wybór dokonany bez gwarancji nagrody.
Niezawinione cierpienie nie wynika z winy ofiary. Nie ma na nie racjonalnego wytłumaczenia. Problem ten ujawnia się w dyskusji między Rieux a Paneloux po śmierci dziecka. Paneloux musi zrewidować swoją teologięDziedzina wiedzy badająca naturę Boga i relacje między Bogiem a światem.. Rieux po prostu odmawia akceptacji takiego świata.
Ateizm humanistyczny charakteryzuje postawę doktora Rieux. Odrzuca on Boga nie z cynizmu, lecz z niemożności pogodzenia się z cierpieniem niewinnych. Nie walczy z wiarą jezuity. Po prostu nie potrafi kochać świata, w którym dzieci umierają w mękach.
Transcendencja to przekraczanie własnych ograniczeń lub odniesienie do rzeczywistości pozaludzkiej, na przykład absolutuByt doskonały, niezależny, nieograniczony – w religiach utożsamiany z Bogiem.. Paneloux szuka transcendentnego sensu zarazy. Rieux i Tarrou odrzucają tę strategię. Pozostają w granicach ludzkiego doświadczenia.
Wolność w zamkniętym Oranie zostaje dosłownie odebrana. Rambert walczy o powrót do Paryża i ukochanej kobiety. Jego historia pokazuje ostatecznie, że wybór pozostania na miejscu jest aktem wolności ważniejszym niż fizyczne uwolnienie.
Śmierć jako doświadczenie graniczne zmusza mieszkańców do codziennego mierzenia się z ostatecznością. Tarrou całe życie uciekał od widoku śmierci. Umiera tuż po pierwszej chwili spokoju, gdy zaraza odpuszcza. Camus nie pozwala na łatwy happy end.
Zbiorowa odpowiedzialność to przekonanie Tarrou, że każdy człowiek nosi w sobie zarazę. Rozumie przez to zdolność do czynienia zła. Jego celem jest zostanie świętym bez Boga. Chce być człowiekiem, który nikogo nie krzywdzi.
Pojęcia historyczne i realioznawcze
Oran to rzeczywiste miasto portowe w Algierii, ówczesna kolonia francuskaSystem polityczny, w którym Francja zarządzała terytoriami zamorskimi, m.in. w Afryce Północnej.. W powieści stanowi wzorowe miejsce do przeprowadzenia myślowego eksperymentu. Jest wystarczająco duże, by zaraza stała się katastrofą. Jednocześnie na tyle izolowane geograficznie, by kwarantanna brzmiała wiarygodnie.
Kwarantanna oznacza izolację chorych lub całych obszarów. W powieści staje się metaforą okupacji. Mieszkańcy nie mogą swobodnie podróżować. Listy są cenzurowane, a życie prywatne podporządkowane władzy sanitarnej.
Dżuma dymienicza to historyczna choroba bakteryjna przenoszona przez pchły szczurze. Camus korzysta z jej symbolicznego bagażu. Czarna ŚmierćTermin określający jedną z największych epidemii w dziejach ludzkości, która wybuchła w XIV wieku. zabiła w XIV wieku jedną trzecią Europy. Nadaje to paraboli wagę dziejową.
Kolaboracja i opór to kategorie znane z czasów II wojny światowej. Cottard współpracuje z systemem zarazy i czerpie z niej zyski. Działa jak typowy kolaborantŚwiadoma współpraca z wrogiem, najczęściej z władzami okupacyjnymi.. Rieux i Tarrou organizują oddolny opór sanitarny, przypominający zbrojne podziemie.
Totalitaryzm to system oparty na całkowitej kontroli państwa nad jednostką. Zaraza funkcjonuje jako jego alegoria. Odbiera wolność, izoluje ludzi i niszczy więzi rodzinne. Podporządkowuje całe społeczeństwo jednemu mechanizmowi śmierci.
Okupacja stanowi bezpośredni kontekst historyczny powstania dzieła. Camus pisał powieść w latach 1942–1947, w cieniu niemieckiej okupacji Francji. Zamknięty Oran jest literacką transpozycją Francji pod rządami Vichy.
Albert Camus podczas II wojny światowej aktywnie działał we francuskim ruchu oporu (Résistance). Redagował podziemną gazetę „Combat”. Jego osobiste doświadczenia z konspiracji, strach przed aresztowaniem i poczucie ciągłego zagrożenia bezpośrednio przełożyły się na duszną, klaustrofobiczną atmosferę zamkniętego Oranu.
Pojęcia etyczne
Obowiązek napędza działania doktora Rieux. Leczy nie dlatego, że wierzy w ostateczne zwycięstwo. Robi to, bo jego praca jest po prostu tym, co należy robić. Ta bezwarunkowa etyka obowiązku stanowi serce moralności powieści.
Heroizm codzienny przeciwstawia się wielkim gestom. Camus odrzuca heroizm romantycznyPostawa pełna buntu, wielkich gestów i gotowości do spektakularnego poświęcenia życia za ideę.. Grand co wieczór poprawia jedno zdanie swojej niedokończonej powieści i skrupulatnie zapisuje statystyki ofiar. Dla Rieux to on jest prawdziwym bohaterem. Robi swoje bez pretensji do wyjątkowości.
Miłosierdzie świeckie to opieka nad chorymi bez odniesienia do religijnej nagrody. Brygady sanitarne Tarrou działają z pobudek czysto ludzkich. Odróżnia ich to od Paneloux, który w swoim pierwszym kazaniu widzi w zarazie Boży wyrok.
Pesymizm aktywny to postawa pełna świadomości absurdu i nieuchronności zła, połączona z wyborem działania. Rieux wie, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera. Mimo to zapisuje historię epidemii, by następne pokolenia były mniej zaskoczone.