Geneza Dżumy - inspiracje i proces twórczy
Powieść Alberta Camusa powstawała przez kilka lat, a jej ostateczny kształt ukształtowały osobiste zmagania autora z chorobą oraz realia II wojny światowej. Doświadczenia z francuskiego ruchu oporu i praca w konspiracyjnej prasie wpłynęły na moralne przesłanie utworu, w którym walka ze złem staje się obowiązkiem. Ostateczna forma kroniki to efekt literackich poszukiwań i inspiracji dziełami Daniela Defoe, Lwa Tołstoja oraz Fiodora Dostojewskiego.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Choroba, która zaczęła wszystko
Pierwsze notatki o epidemii Camus sporządził w 1941 roku. Wybór tematu miał bardzo osobiste podłoże. Pisarz od młodości chorował na gruźlicę, a na początku lat czterdziestych przeszedł jej ostry nawrót. Fizyczne cierpienie oznaczało dla niego izolację, bezsilność i całkowite uzależnienie od innych.
Te emocje przeniósł bezpośrednio na karty powieści. Odnajdujemy je w opisach kwarantannyPrzymusowe odosobnienie osób lub zwierząt, które mogły mieć kontakt z chorobą zakaźną., bezradności lekarzy i ślepym okrucieństwie zarazy. Camus tworzył obraz epidemii z dwóch perspektyw. Znał lęk pacjenta czekającego na diagnozę. Zrozumiał też, że jedyną odpowiedzią na to przerażenie jest metodyczne działanie. Tę postawę uosabia doktor Rieux.
II wojna światowa jako prawdziwa zaraza
Praca nad tekstem przypadła na lata niemieckiej okupacji. Camus pisał głównie między 1942 a 1944 rokiem, przebywając ze względów zdrowotnych w górskiej miejscowości Le Panelier, a później w Paryżu. Słowo „zaraza” szybko zyskało w jego zapiskach drugie dno. Pisarz wprost notował chęć opisania faszyzmu za pomocą metafory epidemii. Traktował totalitaryzm jako siłę, która odczłowiecza i niszczy.
Czytana jako alegorycznyMotyw lub rozbudowany obraz, który poza znaczeniem dosłownym ma ukryty, jednoznaczny sens przenośny. obraz okupacji, powieść jest niezwykle precyzyjna. Odcięcie Oranu odpowiada zamknięciu Francji za linią demarkacyjnąGranica oddzielająca walczące wojska lub terytoria państw, w tym przypadku dzieląca okupowaną Francję.. Szczury na ulicach to nagłe wtargnięcie zła w codzienność. Dylemat Ramberta – ucieczka do ukochanej czy walka na miejscu – odzwierciedlał rozterki tysięcy Francuzów.
„Combat” i doświadczenie ruchu oporu
W 1943 roku Camus dołączył do redakcji podziemnej gazety „Combat”. Stał się aktywnym uczestnikiem RésistanceFrancuski ruch oporu podczas II wojny światowej, walczący z niemieckim okupantem i rządem Vichy.. Pisał, redagował teksty i codziennie ryzykował aresztowaniem. Konspiracja ukształtowała moralny kręgosłup powieści. Nauczyła autora, że działanie bez gwarancji sukcesu jest koniecznością.
Postać Jeana Tarrou wyrasta z tego doświadczenia. Bohater organizuje ochotnicze oddziały sanitarne, choć wie, że dżuma jest silniejsza. W artykułach dla „Combat” Camus głosił to samo, co w powieści. Bunt przeciwko złu to obowiązek. Tarrou ginie, Rieux przeżywa, a zaraza jedynie się cofa. To surowa, realistyczna etyka człowieka walczącego w podziemiu.
Filozoficzny szkielet – od Mitu Syzyfa do Dżumy
Rok przed rozpoczęciem intensywnych prac nad powieścią, Camus wydał Mit Syzyfa. Ten esej diagnozował problem absurduPoczucie braku sensu wynikające ze zderzenia ludzkiej potrzeby racjonalności z milczącym, obojętnym wszechświatem. w życiu jednostki. Dżuma przenosi ten temat na poziom wspólnoty. Pyta, jak cierpieć i buntować się razem.
Pisarz dystansował się od egzystencjalizmuKierunek filozoficzny zakładający, że człowiek sam tworzy swój los i wartości poprzez wolne wybory, ponosząc za nie pełną odpowiedzialność. Jean-Paula Sartre'a. Różnicę widać w postawie bohaterów. Camus nie szuka prawdy o człowieku w izolacji. Odnajduje ją w solidarności i konkretnym działaniu dla innych. Rieux leczy chorych nie z powodu wielkich idei. Robi to, bo widzi przed sobą cierpiącego człowieka.
Praca nad tekstem i pierwsze wydanie
Tworzenie ostatecznej wersji zajęło ponad cztery lata. Notatki autora zdradzają ciągłe zmiany koncepcji. Camus długo rozważał narrację pierwszoosobową. Ostatecznie wybrał formę kronikiZapis wydarzeń ułożonych chronologicznie, często o charakterze dokumentalnym lub historycznym.. Ten zabieg zbudował dystans i powagę. Zaraza miała przypominać suchy fakt historyczny.
Rękopis ukończono na początku 1947 roku. Wydana w czerwcu książka błyskawicznie stała się bestsellerem. We wrześniu Camus odebrał Nagrodę Krytyków (Prix des critiques). Dekadę później, w 1957 roku, Szwedzka Akademia przyznała mu Literacką Nagrodę Nobla, wskazując Dżumę jako fundament tej decyzji.
Inspiracje literackie
Pisarz otwarcie czerpał z klasyki literatury. Bezpośrednim wzorem dla formy kroniki był Dziennik roku zarazy (1722) Daniela Defoe. Camus podziwiał chłodną, reporterską relację z londyńskiej epidemii. Ten pozornie pozbawiony emocji styl uderzał w czytelnika mocniej niż otwarty lament.
Camus umieścił na początku Dżumy motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe: „Jest rzeczą równie rozsądną ukazać jakiś rodzaj uwięzienia przez inny, jak ukazać cokolwiek, co istnieje rzeczywiście, przez coś innego, co nie istnieje”. Ten cytat to klucz do odczytania powieści jako wielowarstwowej alegorii.
Kolejnym punktem odniesienia był Lew Tołstoj. Śmierć Iwana Iljicza posłużyła jako studium samotności w cierpieniu. Z kolei wpływ Fiodora Dostojewskiego widać w postaci ojca Paneloux. Jezuita, zmuszony do konfrontacji swojej teologii z widokiem konającego dziecka, przypomina bohaterów Braci Karamazow.
Te wszystkie elementy – choroba, wojna, konspiracja i lektury – stworzyły spójną całość. Dżuma to zarazem powieść realistyczna, moralna parabolaGatunek literatury moralistycznej, w którym przedstawiona historia służy zilustrowaniu uniwersalnych prawd życiowych. i manifest wiary w człowieka.