Motywy literackie w „Kordianie” Słowackiego

Motyw bohatera romantycznego

Kordian realizuje typową biografię bohatera romantycznego. Łączy w sobie cechy bohatera werterycznegoTyp postaci nadwrażliwej, skupionej na własnych przeżyciach, cierpiącej z powodu nieszczęśliwej miłości i bólu istnienia. (wzorowanego na postaci z powieści J.W. Goethego Cierpienia młodego Wertera) oraz bajronicznego (przypominającego tytułowego bohatera poematu G. Byrona Giaur).

Wczesnego Kordiana cechuje wrażliwość, delikatność, wybujała fantazja i literackie fascynacje. Doświadcza niespełnionej miłości, która popycha go do próby samobójczej. Zwraca się ku naturze, traktując ją jako lustro własnych stanów duszy. Czuje się wyobcowany. Aby zdobyć wiedzę o świecie i odnaleźć sens życia, wyrusza w podróż po Europie.

Z bohaterem bajronicznym łączy go postawa buntu i skrajny romantyczny indywidualizmPoczucie wybitności i odrębności jednostki, która stawia siebie ponad społeczeństwem.. Jego odwaga graniczy z szaleństwem. Desperacko pragnie zmieniać świat, ale pokonują go własne ambicje. Zaślepiony ideą walki o wolność, działa wbrew zdrowemu rozsądkowi. Kordian to kliniczny przypadek romantyka – wędrowca, poszukiwacza wartości i buntownika. Zabija go własne męczeństwo. Staje się ofiarą niedorzecznej ideologii i samego siebie. Jego wizerunek to portret chorego z urojenia patrioty, który zamiast do szeregu wielkich wojowników, trafia do szpitala dla obłąkanych.

Motyw dojrzewania i przemiany bohatera

Kordian to klasyczny bohater w drodze. Jego biografia dzieli się na trzy wyraźne etapy: młodzieńczą melancholię, podróż po Europie oraz działalność spiskową. Na początku dramatu poznajemy piętnastolatka dotkniętego bólem istnienia, całkowicie niezdolnego do działania. Podróż przez Londyn, Dover, Włochy i Watykan brutalnie odziera go z naiwnych złudzeń o ludziach, miłości i religii. Punkt zwrotny następuje na szczycie Mont Blanc. Tam Kordian odnajduje nowy sens życia w całkowitym poświęceniu się ojczyźnie.

Przemiana pozostaje jednak niepełna. Bohater staje pod sypialnią cara, ale paraliżują go Strach i Imaginacja. Ta scena bezlitośnie obnaża przepaść między wzniosłym ideałem a rzeczywistą gotowością do zbrojnego czynu.

Motyw szatana

W Przygotowaniu (w didaskaliachTekst poboczny w dramacie, wskazówki autora dotyczące wyglądu sceny, zachowania i ruchu postaci.) czytamy: „Szatan zlatuje w postaci pięknego anioła" i „dziesięć tysięcy szatanów spada". Słowacki przypomina, że szatan był niegdyś tworem Boga, lecz zbuntował się przeciwko Jego władzy. Od tamtej pory utożsamia zło i bunt.

W tej scenie diabły noszą różne imiona: Szatan, Mefistofel, Gehenna i Astarot. To one biorą czynny udział w kreowaniu polskiej rzeczywistości. Czarci tworzą przywódców powstania listopadowego i wodzą Kordiana na pokuszenie, gdy ten usiłuje zabić cara. W drodze do sypialni władcy bohater napotyka Szatana. Później, w szpitalu wariatów, pojawia się anonimowy Doktor. Ukazuje on opętanemu manią poświęcenia Kordianowi bezsens jednostkowej ofiary. Płaci dozorcy płonącym dukatem i znika. Prawdopodobnie jest tylko tworem wyobraźni bohatera i uosobieniem jego wyrzutów sumienia.

Motyw Boga

O Boskiej potędze śpiewa Chór Aniołów w Przygotowaniu. Mówi o niej również Archanioł. Bóg jest tu przede wszystkim najwyższą wartością etyczną i absolutnym punktem odniesienia. Choć zło na świecie wydaje się szatańskim wybrykiem, to Stwórca skupia w sobie pełnię władzy. Potrafi jednym gestem rozpędzić diabły paktujące nad losami Polski:

„W imię Boga! Precz stąd! precz!...
Ziemia – to plama
Na nieskończoności błękicie,
A Bóg ją zetrze palcem lub wleje w nią życie
Jak w posąg gliniany Adama."

Motyw spisku

Pierwsza wzmianka o spisku pojawia się w pełnym tytule utworu: Kordian. Część pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny. Wątek ten zostaje rozbudowany w Akcie III. Spiskowcy zgromadzeni w lochach katedry św. Jana rozważają zamach na cara. Motyw ten obnaża nieprzygotowanie społeczeństwa do ogólnonarodowego zrywu. Pokazuje osamotnienie wojskowych i brak poparcia ze strony chłopów, szlachty oraz skłonnych do lojalizmuPostawa polityczna polegająca na posłuszeństwie i ugodowości wobec władzy zaborczej. przywódców. Brakuje również wsparcia mocarstw zachodnich: Anglii i Francji.

Motyw samotności

Kordian już jako chłopiec czuje się niezrozumiany przez otoczenie. Miłość przynosi mu rozczarowanie. Dla Laury jest tylko niedojrzałym dzieckiem. Wioletta widzi w nim atrakcyjnego mężczyznę wyłącznie do momentu, gdy wyznaje on utratę majątku. Kordian porzuca mrzonki o miłości na rzecz ojczyzny. Jako żołnierz wybiera drogę samotnej walki. Decyduje się złożyć życie na ołtarzu wolności. Nie krępują go więzy rodzinne:

„Ojciec w grobie – i matka w grobie – krewni w grobie,
Ona – jak w grobie... Wiec nikt po mnie! Wszyscy ze mną!
A szubienica będzie pomnikiem grobowym..."

Słowacki poprzez tę postać kwestionuje samotność bojową oraz ideę mesjanizmuPogląd przypisujący polskiemu narodowi rolę zbawiciela ludzkości poprzez cierpienie i ofiarę.. Do walki o niepodległość potrzeba świadomego, zbiorowego zaangażowania. Jednostkowe ofiary niczego nie zmieniają. Samotność nigdy nie prowadzi do szczęścia, co dobitnie uświadamia biografia wyizolowanego Kordiana.

Motyw buntu i samobójstwa

Kordian to bohater rozczarowany światem. Odrzucony przez Laurę, ma trudności z odnalezieniem sensu życia. Cierpi na ból istnienia(niem. Weltschmerz) Poczucie bezsensu życia, melancholia i apatia charakterystyczne dla bohaterów romantycznych.. Brakuje mu wzorców i celów:

„Otom ja sam jak drzewo zwarzone od kiści,
Sto we mnie żądz, sto uczuć, sto uwiędłych liści;
Ilekroć wiatr silniejszy wionie, zrywa tłumy.
Celem uczuć – zwiędnienie; głosem uczuć szumy (...)
Boże! zdejm z mego serca jaskółczy niepokój
Daj życiu duszę i cel wyprorokuj..."

Formą oporu wobec bezsensu egzystencji staje się próba samobójcza. To prywatny bunt wobec życia. Gdy strzał okazuje się niecelny, Kordian wybiera inną drogę – planuje zabić cara. Na tym polu również ponosi klęskę. Tym razem buntuje się jego własne sumienie, które nie potrafi zaakceptować złamania wewnętrznego kodeksu moralnego.

Motyw zbrodni

Zbrodnią miało być zabójstwo cara Mikołaja I. Słowacki szkicuje tło zamachu, akcentując jego moralny ciężar. Miała to być zbrodnia popełniona w imię wyższych racji, niemal usprawiedliwiona. Ostatecznie nie dochodzi do skutku. Zamachowiec mdleje u progu sypialni cara, porażony przez Strach i ImaginacjęUosobione lęki i wyrzuty sumienia Kordiana, które blokują go przed dokonaniem królobójstwa.. Obezwładnia go moralna niemoc.

W dramacie pojawia się też inna zbrodnia. Morderstwo dokonane na młodej Angielce wypomina podczas kłótni wielkiemu księciu KonstantemuBrat cara Mikołaja I, naczelny wódz armii Królestwa Polskiego, znany z brutalności. jego brat, car Mikołaj I (Akt III, scena dziewiąta).

Motyw śmierci

Po nieudanym zamachu Kordian zostaje skazany na rozstrzelanie. W ósmej scenie Aktu III widać jego rozpacz przed rozstaniem z życiem. Śmierć jawi się jako dramatyczne przejście do niewiadomego świata:

„Zamknę cierpienia i bole pokonam;
Lecz tu łez moich duma nie zatrzyma...
O! gdybym wiedział, że tak bez powrotu
Ziemię żegnałem; przed chwilą odlotu
Patrzałbym na świat innymi oczyma,
Dłużej, ciekawiej, a może ze łzami..."

Ostatecznie godzi się z losem. Odczytuje wyrok jako konieczność i poświęcenie dla idei. Śmierć ma być wpisem do rejestru patriotów poległych w obronie kraju: „(...) O zmarli Polacy / Ja idę do was! (...)".

Motyw koronacji

Scenę koronacji Mikołaja I Słowacki umieszcza w Akcie III. Jej opis zawierają głównie didaskalia. Uroczystość odbywa się w kościele katedralnym św. Jana z udziałem dostojników państwowych. Mszę celebruje Prymas. Podaje carowiTytuł absolutnych władców Rosji. Mikołaj I koronował się na króla Polski po stłumieniu powstania. koronę, a ten sam wkłada ją na głowę. Następnie, przejąwszy od kanclerza miecz, robi nim „znak krzyża na cztery strony świata", odbiera księgę konstytucyjną i składa przysięgę.

Motyw poezji

Młody Kordian pisze wiersze dla Laury. Poezja jest dla niego formą ucieczki od świata, czyni go wrażliwym indywidualistą. Poprzez twórczość pragnąłby władać umysłami i kreować rzeczywistość. Na szczycie Mont Blanc mówi:

„O, gdyby tak się wedrzeć na umysłów górę,
Gdyby stanąć na ludzkich myśli piramidzie
I przebić czołem przesądów chmurę,
I być najwyższą myślą wcieloną..."

Bohater nie zostaje jednak poetą, lecz bojownikiem. Traci wiarę w moc słowa. Przedkłada praktyczne działanie nad marzenia. Szybko okazuje się, że jego plan jest równie utopijny jak poezja. Stosunek do roli poety to element polemikiPubliczny spór literacki lub naukowy, starcie odmiennych poglądów. między Słowackim a Mickiewiczem. Słowacki podważa w dramacie mickiewiczowską ideę mesjanizmu.

Motyw miłości

Miłość w Kordianie to uczucie niespełnione, podszyte naiwnością i kłamstwem. Laura traktuje zakochanego w niej chłopca z lekceważeniem. Jego skłonność do marzycielstwa wydaje jej się oznaką obłąkania. Wioletta z kolei ceni wyłącznie dobra materialne. Kordian jest dla niej atrakcyjny tylko jako bogacz. Jej uczucia można kupić. Widząc powierzchowność relacji damsko-męskich, Kordian całkowicie traci wiarę w miłość.

Uczucie w dramacie Słowackiego przechodzi ewolucję od fascynacji romantycznej do miłości patriotycznej. Oba doświadczenia – odrzucenie przez Laurę i rozczarowanie Wiolettą – pełnią funkcję brutalnego przebudzenia. Zraniony młodzieniec przenosi całą energię uczuciową z kobiet na ojczyznę.

Motyw wędrówki po Europie

Niedoszły samobójca udaje się w podróż, by odnaleźć sens życia. Podróż po Europie pełni funkcję bolesnej inicjacji. To nie turystyczna przygoda, lecz twarda szkoła życia. W Londynie, podczas rozmowy z Dozorcą w James Parku, dowiaduje się, że światem rządzi pieniądz. Tę brutalną regułę potwierdza wizyta we Włoszech u Wioletty. „Gorzkie pocałowania kobiety - kupiłem" – podsumuje później Kordian. W Dover, siedząc na kredowej skale, czyta Szekspira i wciąż wierzy w magię literatury. Uświadamia sobie przepaść między pięknem poezji a prozą życia.

W Watykanie pozbywa się złudzeń co do intencji Stolicy ApostolskiejWładza zwierzchnia papieża w Kościele katolickim, pełniąca również rolę podmiotu prawa międzynarodowego.. Papież ignoruje cierpienie Polaków, bawiąc się papużką i rzucając: „Niech się Polaki modlą, czczą cara i wierzą...". Wreszcie na alpejskim szczycie wygłasza słynny monolog na Mont BlancPunkt kulminacyjny dramatu, w którym Kordian odnajduje cel życia i ogłasza ideę winkelriedyzmu.. Rozgoryczony komercjalizacją świata, postanawia bezinteresownie poświęcić życie ojczyźnie. Każdy etap tej trasy niszczy kolejną warstwę romantycznego idealizmu.

Motyw Winkelrieda

„Był to niegdyś dowodzca u wolnych Szwajcarów.
Śród walki w obie dłonie zgarnął wrogów dzidy
W wbił we własne serce, i drogę rozgrodził."

Arnold Winkelried to legendarny rycerz. W czasie bitwy pod Sempach w 1386 roku skierował na siebie kopie Austriaków, otwierając rodakom drogę do zwycięstwa. Kordian pragnie być jak on. Hasłem spiskowców w podziemiach katedry staje się właśnie słowo „Winkelried". Postać ta uosabia winkelriedyzmRomantyczna idea aktywnej walki i poświęcenia jednostki, by utorować drogę do wolności innym. – koncepcję walki wysuniętą przez Słowackiego przeciwko mesjanizmowi. Na szczycie Mont Blanc główny bohater formułuje program winkelriedyzmu: Polska ma stać się narodem, który niczym szwajcarski rycerz skupi na sobie ciosy wrogów, otwierając innym europejskim państwom drogę do wolności. To koncepcja ofiary czynnej, stanowiąca bezpośrednią polemikę z mickiewiczowskim mesjanizmem. Słowacki pokazuje jednak tragizm tej idei. Samotna inicjatywa Kordiana kończy się fiaskiem.

Motyw poświęcenia i ofiary

Autor nie gloryfikuje idei winkelriedyzmu bezrefleksyjnie. Kordian, który ma urzeczywistnić plan zamachu, pada pokonany przez własną psychikę. Tragizm tej postaci bierze się z bolesnego zderzenia wzniosłego ideału z kruchą ludzką naturą.

Motyw buntu

Sprzeciw młodego spiskowca przybiera różne formy. Zaczyna się od buntu przeciw bezsensowi własnego istnienia, co prowadzi do próby samobójczej. Następnie przeradza się w bunt przeciwko fałszywym wartościom Europy. Wreszcie przyjmuje postać buntu politycznego przeciwko carskiemu zniewoleniu. Każda z tych prób kończy się porażką.

Słowacki celowo krytykuje w ten sposób romantyczny indywidualizm. Bohater działa zupełnie sam, bez wsparcia ludu i wbrew woli starszych dowódców. Taka postawa z góry skazuje go na klęskę.

Motyw szaleństwa

Szaleństwo ma tu dwa oblicza: romantyczne i polityczne. W trzecim akcie Kordian trafia do szpitala psychiatrycznego. Placówką zarządza Doktor, pod którego postacią ukrywa się sam Szatan. System carskiej władzy posługuje się diagnozą obłędu jako wygodnym narzędziem do eliminowania jednostek niewygodnych. Kto marzy o wolności i oponuje przeciwko tyranii, zostaje uznany za chorego.

Jednocześnie Słowacki pokazuje, że idealizm Kordiana faktycznie graniczy z obłędem. Uosobione demony wewnętrzne paraliżują spiskowca w decydującym momencie. Pisarz bezlitośnie rozlicza się w ten sposób z pokoleniową skłonnością do heroicznych gestów, które nie mają pokrycia w psychicznej wytrzymałości.

Motyw sił nadprzyrodzonych

Scena „Przygotowania" otwiera dramat mrocznym obrazem diabłów gromadzących się w chacie czarnoksiężnika Twardowskiego. Szatani gotują w kotle ludzkie wady, aby stworzyć z nich przyszłych przywódców powstania listopadowego. To skrajnie pesymistyczna wizja historii. Procesami dziejowymi sterują piekielne moce, dbające o to, by narodowe zrywy kończyły się fiaskiem.

Szatan pojawia się ponownie jako Doktor w szpitalu psychiatrycznym, gdzie dręczy psychicznie uwięzionego Kordiana. Siły nadprzyrodzone nie są tu tylko fantastyczną dekoracją. Aktywnie ingerują w losy jednostek i całego narodu, nadając dramatowi wymiar metafizyczny.

Motyw władzy i tyranii

Słowacki ukazuje aparat państwowy jako system wielowarstwowego ucisku. Car Mikołaj I pojawia się w trzecim akcie jako zimny kalkulator. Ponad prosty rozkaz przekłada okrutną grę psychologiczną z poddanymi. Wielki Książę Konstanty to postać znacznie bardziej skomplikowana. Z jednej strony bywa roztargniony i porywczy, z drugiej pozostaje bezwzględny w egzekwowaniu woli brata.

Prezes, stojący na czele polskiego spisku, uosabia zupełnie inny wymiar tyranii. To dyktatura ostrożności i starczego lęku, która skutecznie paraliżuje jakiekolwiek radykalne działanie. Zniewolenie narodu działa więc na dwóch frontach: zewnętrznym, narzuconym przez zaborcę, oraz wewnętrznym, wynikającym z postawy samych Polaków.

Motyw narodu i historii

Dramat jest głęboko osadzony w realiach historycznych. Tłem wydarzeń są przygotowania do powstania oraz koronacja Mikołaja I na króla Polski. Społeczeństwo polskie jawi się tu jako zbiorowość całkowicie niezdolna do zjednoczenia. Zwykły tłum daje się uśpić carskimi igrzyskami i darmowym winem. Starsze pokolenie powstrzymuje zbrojne ramię ze strachu przed represjami. Młody idealista zostaje na polu walki sam.

Scena w lochach bezlitośnie obnaża wady przywódców narodowych: tchórzostwo, brak charyzmy i polityczną krótkowzroczność. Diagnoza postawiona przez Słowackiego jest chłodna i pozbawiona złudzeń.

Motyw powstania listopadowego

Kordian stanowi literacką próbę rozliczenia się z klęską powstania listopadowego. Szczegółową analizę przyczyn upadku zrywu zawiera Przygotowanie. Słowacki bezlitośnie punktuje błędy dowódców.

Zamach na cara symbolizuje nieudolność bojową i osamotnienie spiskowców. Historycznie, bunt zainicjowała garstka młodych żołnierzy ze Szkoły PodchorążychWojskowa szkoła w Warszawie, której kadeci pod wodzą Piotra Wysockiego zainicjowali powstanie listopadowe.. Planowali oni zaatakować BelwederPałac w Warszawie, który w czasach Królestwa Polskiego był rezydencją wielkiego księcia Konstantego. i zabić księcia Konstantego. Sprzysiężenie przerodziło się w regularną wojnę polsko-rosyjską. Wizyta Kordiana w Watykanie to z kolei bezpośrednia aluzja do encyklikiOficjalny list papieża do biskupów i wiernych, w którym wyjaśnia ważne kwestie doktrynalne. papieża Grzegorza XVI z 1832 roku, w której głowa Kościoła oficjalnie potępiła polskie powstanie.