Za chlebem - opracowanie

Geneza i tło społeczne

Henryk Sienkiewicz napisał Za chlebem w 1880 roku. Bezpośrednim impulsem do stworzenia utworu były podróże pisarza do Stanów Zjednoczonych, dokąd udał się jako korespondentDziennikarz przebywający w innym kraju lub regionie, przesyłający stamtąd regularne relacje do prasy. Gazety Polskiej, a także późniejszy roczny pobyt we Francji. Wyjazd za ocean pozwolił autorowi wyzwolić się z krępujących warszawskich więzów i spojrzeć na polskie problemy z dystansu. Zderzenie rodzimej bierności z amerykańskim dynamizmem, przedsiębiorczością i pragmatyzmemPostawa polegająca na realistycznej ocenie sytuacji i podejmowaniu działań przynoszących konkretne, praktyczne korzyści. zradykalizowało jego poglądy.

Utwór miał spełnić doraźny cel interwencyjnyTwórczość reagująca na bieżące problemy społeczne, mająca na celu uświadomienie czytelników i wywołanie zmiany. - był głośnym ostrzeżeniem przed gorączką emigracyjną, która ogarniała polską wieś. W nowelistyce Sienkiewicza z tego okresu krzyżują się trzy główne kręgi tematyczne, które w Za chlebem splatają się w jedną, spójną całość.

Bohaterowie noweli

Wawrzon Toporek

Polski chłop z Lipiniec pod Poznaniem. Na skutek przegranego procesu i utraty części majątku daje się zmanipulować spotkanemu w karczmie Niemcowi oraz Żydowi pachciarzowiDzierżawca karczmy, młyna lub majątku, często pochodzenia żydowskiego.. Sprzedaje resztę ziemi i wyjeżdża z córką za ocean, wierząc, że dostanie tam darmowe grunty. Wawrzon to postać niejednoznaczna. Z jednej strony jest naiwny, zagubiony i przerażony nowym światem. Z drugiej - wykazuje specyficzny, chłopski spryt i chciwość (np. w Borowinie wykorzystuje adoratorów córki do karczowania swojego lasu).

Jego wygląd oddaje przynależność klasową: nosi długie, siwiejące włosy i rogatą czapkęTradycyjne chłopskie nakrycie głowy, symbol przywiązania do polskości i stanu chłopskiego. z barankiem. W Ameryce szybko siwieje do reszty, chudnie i traci siły. Z powodu bariery językowej jest wielokrotnie bity przez innych robotników. Jego wiedza o świecie jest znikoma - myślał, że podróż przez ocean przypomina przeprawę promem, a na statku panicznie boi się, że każą mu zmienić wiarę lub podpisać cyrografW wierzeniach ludowych pakt zawarty z diabłem, podpisany własną krwią w zamian za duszę..

Stosunek Wawrzona do córki waha się od tkliwości po brutalność. Dręczy go potężne poczucie winy za zmarnowanie jej życia, co ostatecznie doprowadza go na skraj obłędu (próbuje ją zabić). Umiera na tratwie porwanej przez powódź w Borowinie.

Marysia Toporkówna

Osiemnastoletnia córka Wawrzona. Dziewczyna bierna, cicha i bezgranicznie posłuszna ojcu. Wybacza mu nawet próbę morderstwa. W Lipińcach była zdrowa i rumiana, jednak trudny podróży i nędza w Nowym Jorku sprawiają, że przypomina więdnący kwiat. Jej siłą napędową jest wierność - odrzuca wszystkich amerykańskich zalotników, pamiętając o obietnicy złożonej Jaśkowi Smolakowi, koniuchowiChłopak zajmujący się wypasem i pilnowaniem koni w majątku ziemskim. z rodzinnej wsi.

Marysia ucieka w przeszłość. Wspomina wieczory spędzane z dziewczętami w czworakachBudynki mieszkalne w majątkach ziemskich, przeznaczone dla służby folwarcznej i najbiedniejszych chłopów. przy kądzieliPęk lnu, konopi lub wełny przygotowany do przędzenia na kołowrotku; symbol tradycyjnych prac kobiecych.. Nad jej życiem ciąży nieuchronne fatumNieuchronne, tragiczne przeznaczenie, przed którym bohater nie ma ucieczki.. Kiedy zawodzą ostatnie nadzieje na powrót do Polski, dziewczyna popada w obłęd i umiera w samotności w nowojorskim porcie.

Pan Złotopolski

Polski emigrant, który przybył do Ameryki czterdzieści lat wcześniej. Mieszka w Nowym Jorku, ma własny biznes i dobrze mu się wiedzie. Jest przykładem udanej asymilacjiProces przystosowania się do życia w obcej kulturze i przejęcia jej wzorców., choć nigdy nie zapomniał o ojczyźnie. Wysyła nawet syna Williama do Polski, by przywiózł mu garść ojczystej ziemi do trumny.

Spotkanie z Toporkami głęboko go wzrusza (ukrywa łzy, tłumacząc je dymem z cygara). Ratuje ich przed nędzą i wysyła do osady w Arkansas. Nie szczędzi jednak Wawrzonowi gorzkich słów krytyki, wytykając mu głupotę i porzucenie roli. Daje Marysi wizytówkę, ale gdy dziewczyna wraca do Nowego Jorku po pomoc, Złotopolski już nie żyje.

Czarny Orlik

Przybywa do Borowiny z Teksasu. Odważny myśliwy i pionierOsadnik przecierający szlaki na nowych, niezagospodarowanych terytoriach.. Najbardziej aktywna postać w noweli. Stara się o rękę Marysi, pomagając jej i Wawrzonowi. Wypowiada wojnę dzikiej przyrodzie i podpala bór. Podczas powodzi wykazuje się nadludzką siłą - wskakuje na oderwaną ścianę domu, by sterować nią w nurcie. Ostatecznie rzuca się do wody, by ratować ukochaną, i tonie. Jego los udowadnia, że w starciu z bezwzględną naturą przegrywają nawet najsilniejsi.

Narracja i kompozycja

Utwór jest gatunkowo noweląKrótki utwór epicki o zwartej kompozycji, jednowątkowej fabule i wyrazistym punkcie kulminacyjnym., choć ze względu na rozbudowaną fabułę i wyeksponowaną rolę narratora zbliża się do formy opowiadania-szkicu. Sienkiewicz stosuje narratora trzecioosobowegoGłos opowiadający, który nie uczestniczy w wydarzeniach, lecz relacjonuje je z zewnątrz. i wszystkowiedzącego. Relacjonuje on wydarzenia, zagląda w umysły postaci i aktywnie komentuje świat przedstawiony.

Ton narratora zmienia się w zależności od opisywanej sytuacji. Wobec Marysi jest pełen współczucia. Wawrzona traktuje z litością, ale i surową krytyką jego ciemnoty. Najciekawsze są fragmenty przesycone subtelną ironią - zwłaszcza te demaskujące kłamliwe amerykańskie kampanie reklamowe, które wabiły osadników do Borowiny.

Kompozycja opiera się na trzech klasycznych filarach:

• EkspozycjaPoczątkowa część utworu wprowadzająca w miejsce akcji i sytuację bohaterów.: Szeroki obraz statku na oceanie, zawężający się do sylwetek Wawrzona i Marysi.
• Punkt kulminacyjnyMoment najwyższego napięcia w fabule, decydujący o losach postaci.: Próba utopienia córki przez oszalałego Wawrzona.
• EpilogKońcowa część utworu, informująca o dalszych losach bohaterów po zakończeniu właściwej akcji.: Sucha notatka z gazety policyjnej o odnalezieniu ciała niezidentyfikowanej dziewczyny.

Znaczenie tytułu i wymowa utworu

Tytuł Za chlebem odnosi się bezpośrednio do zjawiska masowej emigracji zarobkowej. Sienkiewicz ostrzega przed naiwną wiarą w amerykański sen. Pokazuje ludzi wyrwanych z naturalnego środowiska, którzy znają tylko jeden porządek świata i nie mają szans na przetrwanie w drapieżnym kapitalizmie.

Pisarz nie obwinia jednak wyłącznie bohaterów. Wskazuje na fatalizmWiara w to, że los człowieka jest z góry przesądzony i nie można go zmienić żadnym działaniem. losu i bezduszny system. Nagromadzenie nieszczęść spadających na Toporków jest niemalże groteskoweKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne (np. tragizm z komizmem), prowadząca do absurdalnego wyolbrzymienia.. Sienkiewicz doceniał amerykańskie społeczeństwo (co wyraża ustami Złotopolskiego: „to jest dobry kraj, tylko trzeba sobie umieć radzić”), ale ostro krytykował oszustwa i wyzysk emigrantów.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się współcześnie do momentu powstania utworu (lata 70. XIX wieku). Przestrzeń zmienia się wraz z etapami podróży bohaterów:

• Etap 1
  Statek „Blücher”

  Podróż z HamburgaDuże miasto portowe w Niemczech, w XIX wieku główny punkt przerzutowy dla emigrantów z Europy Środkowej. do Nowego Jorku. Toporkowie płyną w czwartej klasie pod pokładem - w niskiej sali przypominającej piwnicę, przesyconej zapachem smolnego płótna, ropy i wilgoci.

• Etap 2
  Nowy Jork

  Bohaterowie trafiają do slumsów w okolicach Chattam SquarePlac w nowojorskiej dzielnicy Chinatown, w XIX wieku znany z biedy, slumsów i wysokiej przestępczości.. Mieszkają w zapadających się domach po holenderskich osadnikach. Dzielnica pełna jest szumowin, a Marysia boi się wychodzić na ulicę z powodu zaczepek marynarzy. Akcja toczy się też w porcie, gdzie Wawrzon zbiera drewno na opał.

• Etap 3
  Osada Borowina

  Fikcyjna osada w stanie ArkansasStan w południowej części USA, w XIX wieku w dużej mierze dziki i słabo zaludniony.. Zamiast obiecanych farm, Polacy zastają gęsty bór do wykarczowania. Zza rzeki MissisipiNajdłuższa rzeka w Ameryce Północnej, stanowiąca ważny szlak komunikacyjny i handlowy. grozi im żółta febraCiężka choroba zakaźna przenoszona przez komary, często śmiertelna, występująca w tropikach i subtropikach., a z lasu - ataki Indian. Ludzie mieszkają na wozach i masowo umierają.

• Etap 4
  Powrót do Nowego Jorku

  Ostatnim miejscem akcji jest ponownie nowojorski port, w którym samotnie umiera obłąkana Marysia.

Szczegółowy plan wydarzeń

Rozdział I: Na oceanie - Rozmyślanie - Burza - Przybycie

• Wawrzon Toporek i Marysia na statku Blücher płynącym do Nowego Jorku.
• Poczucie obcości, bariera językowa i zadziwienie chłopów nowym otoczeniem.
• Rozmyślania Marysi o pozostawionym we wsi ukochanym Jaśku.
• Niedole podróży: strata pieniędzy w Hamburgu, wypychanie z kolejki po jedzenie, najgorsze miejsca do spania.
• Spotkanie z majtkiem z KaszubRegion w północnej Polsce, którego mieszkańcy posługują się własnym językiem i zachowują odrębną kulturę., który pomaga Wawrzonowi wymienić pieniądze.
• Przybicie do brzegu w Nowym Jorku. Daremne oczekiwanie na komisarza i noc spędzona pod murem na mrozie.

Rozdział II: W Nowym Jorku

• Wyprawa Wawrzona po drewno do portu. Pomoc udzielona woźnicy i radość ze znalezionych kartofli.
• Właściciel budynku żąda zapłaty za pokój. Wyrzucenie błagającej Marysi na ulicę.
• Powrót Wawrzona, złość na córkę i bezskuteczne błagania gospodarza.
• Wyruszenie do miasta i przypadkowe spotkanie z panem Złotopolskim.
• Opieka Złotopolskiego. Wręczenie Marysi wizytówki i wysłanie Toporków pociągiem do osady Borowina w Arkansas.

Rozdział III: Życie osadnicze

• Zderzenie kłamliwych reklam prasowych z rzeczywistością (brak kolei, żółta febra, Indianie, bór do karczowania).
• Kryzys w osadzie: zabobonne lęki przed stworami z lasu, ustanie prac, śpiewanie suplikacjiBłagalne pieśni religijne śpiewane w chwilach wielkich klęsk, wojen lub epidemii (np. „Święty Boże”)..
• Podpalenie boru przez Orlika.
• Powódź, śmierć Wawrzona i Orlika.
• Powrót obłąkanej Marysi do Nowego Jorku i jej śmierć.

Kluczowe cytaty

Po niejakim czasie stary przerwał milczenie:
- Maryś!
- A co?
- Widzisz?
- Widzę.
- A dziwujesz się?
- Dziwuję się.

Dziecinne obawy, choć się do nich nie przyznawał, ściskały mu serce; bo też ten polski chłop, oderwany od ojczystego gniazda, był naprawdę dzieckiem bezradnym i naprawdę był na woli Bożej. Przy tym wszystko to, co widział, co go otaczało, nie mogło mu się w głowie pomieścić; więc nic dziwnego, że gdy siedział teraz oto na zwoju lin, głowa ta chyliła się pod brzemieniem ciężkiej niepewności i frasunku.

Gdy o tym wszystkim myślał, to czuł, że go nie tylko Bóg opuścił, ale i rozum opuszcza. Nie było żadnego światła w tej ciemności, którą przed sobą widział, a największego bólu nawet nazwać nie umiał. Tym największym była tęsknota za Lipińcami. Dręczyła go dniem i nocą, a dręczyła tym straszniej, że nie wiedział, co to jest, czego mu trzeba, do czego się dusza w nim chłopska rwie i wyje z męki: a jemu potrzeba było boru sosnowego, pól i chałup słomą krytych, i panów, i chłopów, i księży, i tego wszystkiego, nad czym się szmat rodzinnego nieba zawiesza, a do czego jak serce przywrze, to się nie oderwie, a oderwie się, to się krwawi.

- Biedę przeszliście. ale to jest dobry kraj, tylko trzeba sobie umieć radzić.
Wawrzon wytrzeszczył na niego oczy: ten zacny i mądry pan nazywał Amerykę dobrym krajem.
- Tak jest, ciemięgo - rzekł, spostrzegłszy zdziwienie Wawrzona - dobry kraj! Gdym tu przybył, nie miałem nic, a teraz mam kawałek chleba. Ale wam, chłopom, pilnować roli, nie po świecie się włóczyć. Jak wy wyjedziecie, któż tam zostanie? Wyście tu na nic, a przyjechać tu łatwo, wrócić trudno.

Bibliografia

• G. Borkowska, Pozytywiści i inni, PWN, Warszawa 1996.
• T. Bujnicki, Wstęp, w: H. Sienkiewicz, Wybór nowel i opowiadań, w oprac. tegoż, Ossolineum, Wrocław 1988, BN I 231.
• Historia literatury polskiej w dziesięciu tomach. Pozytywizm, t. VI, SMS, Bochnia-Kraków-Warszawa 2004.
• H. Markiewicz, Pozytywizm, wyd. 3 zmienione, PWN, Warszawa 1999.

2. Rozmyślania Wawrzona o przyczynach wyjazdu z Lipiniec.
- Szkoda wyrządzona przez krowę.
- Przegrany proces.
- Stracone uprawy.
- Pijaństwo Wawrzona.
- Namowy Niemca do wyjazdu.
- Sprzedaż gospodarstwa.

5. Burza na oceanie.
- Przekonanie o zbliżającej się śmierci ojca i córki.
- Wspólne głośne odmawianie litanii i modlenie się.
- Wdarcie się wody do sali czwartej klasy pod pokładem.
- Przyjście oficera służbowego z dobrymi wiadomościami.
- Uciszenie się burzy.

8. Życie Toporków w wynajętym pokoju w dzielnicy nędzarzy w okolicach Chattam Square.
- Doskwierający głód.
- Nieudane, z powodu nieznajomości języka, próby podjęcia pracy.
- Rozmyślania Wawrzona o tym, o ile lepiej byłoby mu w takiej sytuacji w rodzinnej wsi.
- Wyrzuty robione sobie przez Wawrzona, że przywiózł córkę do Ameryki.
- Rozmyślania Marysi o dawnym życiu i Jaśku.

12. Droga Wawrzona i Marysi do portu.
- Próba uniesienia tobołków przez wycieńczoną Marysię.
- Prośba Marysi do ojca o pomoc.
- Rozkaz wyrzucenia tobołków wydany przez ojca.
- Opór Marysi.
- Wściekłość Wawrzona i groźba zabicia Marysi.
- Wyrzucenie rzeczy przez Marysię.

13. Noc spędzona w porcie.
- Obłęd widoczny na twarzy Wawrzona.
- Ułożenie się ojca i córki do snu na pomoście.
- Zbudzenie Marysi w środku nocy i próba zamordowania jej przez zrzucenie do wody.
- Uchwycenie się spadającej Marysi za pomost.
- Wizja Marysi.
- Wciągnięcie Marysi przez ojca na pomost.
- Utulenie Marysi przez ojca.
- Błagania Marysi o wybaczenie przez Wawrzona.
- Odpuszczenie winy przez Marysię.
- Obawa Wawrzona, że Marysia umarła we śnie.
- Przebudzenie się dziewczyny w lepszym zdrowiu po nocy spędzonej na świeżym powietrzu.
- Znalezieni jedzenia i przekonanie, że jest to dar od Boga.

16. Początki życia w osadzie.
- Przyjazd Polaków ze wszystkich stron Stanów Zjednoczonych.
- Karczowanie lasu.
- Zestawienie wozów tak, żeby można się było zza ich bronić.
- Śpiewanie polskich pieśni i tańce wieczorami przy ognisku.
- Kłótnie o ziemię, na której jest najmniej drzew i jest najbliżej ujęcia wody.

17. Losy Wawrzona i Marysi w osadzie.
- Poprawa zdrowia Marysi.
- Starania wielu mężczyzn o rękę Marysi.
- Przyzwolenie na karczowanie najrzadziej zarośniętej lasem ziemi przez Wawrzona i pomaganie mu z chęci przypodobania się i zdobycia względów jego córki.
- Choroba Wawrzona.
- Pomoc udzielana Toporkom przez Czarnego Orlika, który stara się o rękę dziewczyny.
- Niechęć Marysi dla Czarnego Orlika spowodowana pamięcią o przysiędze złożonej Jaśkowi.

19. Powódź
- Ulewa nad Borowiną.
- Wylanie rzeki Arkansas i jej dopływów; zalanie osady.
- Porwanie Marysi i Wawrzona, którzy znajdowali się na drewnianej ścianie domu, przez wodę.
- Skok Orlika na tratwę.
- Wystruganie przez Orlika wiosła z gałęzi i sterowanie tratwą.
- Śmierć Wawrzona.
- Próba skierowania tratwy przez Orlika w kierunku zobaczonego statku.
- Złamanie wiosła.
- Zepchnięcie tratwy na drzewo przez nurt.
- Próba Orlika przepłynięcia do statku.
- Utonięcie Orlika.
- Uratowanie Marysi przez załogę statku.

20. Przyjazd Marysi do Nowego Jorku.
- Wyjście po dwóch miesiącach ze szpitala w Little-Rock.
- Dowiedzenie się, że Złotopolski umarł, a jego dzieci wyjechały.
- Rozpacz Marysi.
- Nieskuteczne proszenie przez Marysię niemieckich marynarze o zabranie jej na statek.
- Rozmyślania o Jaśku.
- Zbieranie wyrzuconego pożywienia przez Marysię.
- Nieudana próba dostania się na statek do Europy i ukrycia się na nim.
- Obłęd Marysi.
- Odnalezienie ciała Marysi na końcu portu.