Pozytywizm - nazwa, ramy czasowe, podział epoki

Nazwa epoki

Epoka znajdująca się między romantyzmem– epoka literacka i kulturalna (w Polsce ok. 1822–1864), stawiająca na uczucie, wyobraźnię i walkę zbrojną o wolność ojczyzny. a Młodą Polską swoją nazwę zawdzięcza zachodnieuropejskiemu nurtowi filozoficznemu. August Comte, pisząc sześciotomowy Kurs filozofii pozytywnej (publikowany w latach 1830–1842), raczej nie przeczuwał, że tworzy historyczną nazwę całej epoki. Jak opisuje Tadeusz Bujnicki w książce Pozytywizm, słowo „pozytywny" nosiło w XIX wieku bardzo konkretne znaczenia:

Obok nazwy „pozytywizm" funkcjonują inne określenia epoki. W Europie popularniejsze są realizm i naturalizm– prąd literacki II połowy XIX w., rozwijający założenia realizmu w stronę biologicznego i społecznego determinizmu; główny teoretyk: Emil Zola., w Polsce – epoka popowstaniowa. Różnica między tymi pojęciami jest prosta: przez pozytywizm rozumie się panujący światopogląd– spójny system przekonań o naturze świata, człowieka i społeczeństwa; pozytywistyczny oparty był na nauce i empirii. i styl kultury, przez realizm – główny ówczesny prąd literacki. Tak precyzuje to Henryk Markiewicz w Pozytywizmie (Warszawa 2002).

„Próby przemianowania «pozytywizmu» na «realizm» podjęto również w Polsce. Nie przyniosły jednak oczekiwanych rezultatów. Utrwaliły jedynie zwyczaj nazywania «pozytywizmem» panującego w drugiej połowie XIX w. światopoglądu i stylu kultury, a «realizmem» – głównego prądu literackiego epoki."
M. Kuziak, Pozytywizm, [w:] Ilustrowane dzieje literatury. Od antyku do współczesności, Bielsko-Biała 2003, s. 228.

Termin „pozytywizm" podkreśla też socjologiczne nastawienie epoki – badacz i filozof kieruje uwagę na jednostkę pojmowaną jako część społeczeństwa i całej ludzkości.

Ramy czasowe

W Europie pozytywizm zaczął się kształtować już w połowie XIX wieku, gdy pojawiły się pierwsze sygnały nowych idei. Obok dzieł Comte'a liczyły się prace Henry'ego Thomasa Buckle'a(1821–1862) – brytyjski historyk i myśliciel, jeden z twórców historii jako nauki empirycznej., Herberta Spencera(1820–1903) – brytyjski filozof i socjolog, propagator ewolucjonizmu społecznego i idei postępu., Hipolita Taine'a(1828–1893) – francuski krytyk literacki i historyk, twórca determinizmu kulturowego: rasa, środowisko, moment historyczny kształtują człowieka. i Johna Stuarta Milla(1806–1873) – brytyjski filozof i ekonomista, jeden z najważniejszych przedstawicieli utylitaryzmu– teoria etyczna głosząca, że czyn jest dobry, jeśli przynosi jak największe szczęście jak największej liczbie ludzi...

Rozkwit epoki w Europie przypadł na lata 70. i 80. XIX wieku. To czas triumfów nauki: Alfred Nobel wynalazł dynamit (1866), Dmitrij Mendelejew(1834–1907) – rosyjski chemik, twórca układu okresowego pierwiastków (1869). przedstawił układ pierwiastków (1869), Karol Darwin opublikował teorię ewolucji. Telefon Aleksandra Grahama Bella (1876), odkrycie prątków gruźlicy przez Roberta Kocha, szczepionka Pasteura, silnik samochodowy Daimlera i Benza (1885) – to wszystko produkty jednej epoki. W literaturze europejskiej dominowały powieści Fiodora Dostojewskiego (Zbrodnia i kara, Idiota, Biesy, Bracia Karamazow), Lwa Tołstoja (Anna Karenina), Emila Zoli (Ziemia, Nana) czy Arthura Conan Doyle'a (Przygody Sherlocka Holmesa).

Schyłek realizmu europejskiego przypadł na lata 90. XIX wieku. Obok wciąż żywych idei pozytywistycznych coraz wyraźniej zaznaczały się tendencje modernistyczne. Powstawały dramaty Henryka Ibsena (Dzika kaczka), Maurycego Maeterlincka (Ślepcy) i Gerharda Hauptmanna (Tkacze). W 1895 roku bracia Lumière wynaleźli kinematograf, a w lecznictwie zaczęto stosować promienie Röntgena. Za symboliczny koniec epoki naturalistycznych opisów uznaje się śmierć Gustawa Flauberta, która zbiegła się z debiutami symbolistów i wydaniem Powieści eksperymentalnej Emila Zoli (1880).

W Polsce pozytywizm zaczął się od konkretnego historycznego wstrząsu – klęski powstania styczniowego i jego upadku w 1864 roku. To zdarzenie ostatecznie podważyło romantyczną wiarę w zbrojną walkę o niepodległość. Rok 1864 przyniósł też reformę uwłaszczeniową w Królestwie Polskim, a kolejne lata – nadanie Galicji autonomii (1866) i włączenie prowincji poznańskiej w skład Związku Północnoniemieckiego (1867).

Henryk Markiewicz trafnie zauważył, że daty graniczne wszystkich epok mają charakter orientacyjny.

Pokolenie dorastające w cieniu powstania i jego błyskawicznego upadku zabrało się do działania inaczej – przez prasę. Powstały „Przegląd Tygodniowy" i „Przegląd Polski". To w tych tytułach swoje poglądy na politykę i kulturę kształtowali Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus, Aleksander Świętochowski, Adam Asnyk czy Felicjan Faleński.

Podział epoki

Badacze nie są zgodni co do liczby faz polskiego pozytywizmu. Jedni wyróżniają cztery etapy:

• faza przedpowstaniowa – dzieła powstałe przed 1863 rokiem
• literatura tendencyjna – pierwsze lata po powstaniu
• nowelistyka – od ok. 1875 roku
• dojrzały realizm – do ok. 1890 roku

Inni historycy literatury – podobnie jak przy podziale europejskiego realizmu – mówią o trzech etapach.

• 1864–ok. 1875
  Początek

  Polacy szukają miejsca w nowych realiach po klęsce powstania; w 1871 roku Aleksander Świętochowski publikuje w „Przeglądzie Tygodniowym" artykuł My i Wy – manifest programowy epoki; dominuje literatura tendencyjna.

• ok. 1875–1890
  Rozkwit

  Ukazują się najważniejsze powieści epoki: trylogia Sienkiewicza (Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski) i Nad Niemnem Orzeszkowej; Jan Matejko maluje Hołd pruski; Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski skraplają powietrze (1883); Maria Skłodowska-Curie i Piotr Curie odkrywają rad i polon.

• 1890–ok. 1895
  Schyłek

  Debiutują poeci i dramaturdzy młodopolscy (Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, Stanisław Wyspiański) oraz prozaicy (Stefan Żeromski, Władysław Stanisław Reymont, Wacław Berent); scena polityczna wzbogaca się o PPS, SDKPiL, Ligę Narodową i Stronnictwo Ludowe.

Schyłek nie oznaczał jednak milczenia starszego pokolenia. Jak pisze Henryk Markiewicz, twórcy odchodzącej epoki „wzbogacili właśnie wtedy swój dorobek dziełami wysokiej wartości". Sienkiewicz napisał Bez dogmatu (1891) i Quo vadis (1895), za które pięć lat później otrzymał Nagrodę Nobla. Bolesław Prus ukończył Emancypantki (1893) i Faraona (1896). Za symboliczny koniec pozytywizmu przyjmuje się ostatnie lata XIX wieku – Markiewicz wskazuje rok 1894, inni badacze granicę przesuwają do 1895.