Sytuacja polityczna w trzech zaborach
Upadek powstania styczniowego w 1864 roku drastycznie zmienił sytuację polityczną i społeczną na ziemiach polskich, wymuszając porzucenie walki zbrojnej na rzecz pracy organicznej. Każdy z trzech zaborów rozwijał się w zupełnie innych warunkach gospodarczych i poddany był innej polityce zaborcy. Te brutalne realia ukształtowały nowe warstwy społeczne, stając się głównym tłem wydarzeń w literaturze pozytywistycznej.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Zabór rosyjski – represje i narodziny kapitalizmu
- 1864Upadek powstania i uwłaszczenie
Car Aleksander II wydaje ukaz uwłaszczeniowy, ostatecznie znosząc pańszczyznę w Królestwie Polskim.
Po klęsce zrywu niepodległościowego ludność zaboru rosyjskiego poddano brutalnej rusyfikacji. Królestwo Polskie przestało oficjalnie istnieć – zaborca wprowadził nazwę Kraj PrzywiślańskiOficjalna rosyjska nazwa Królestwa Polskiego wprowadzona w celu zatarcia śladów polskiej państwowości.. W latach 1864–1914 na tym terenie obowiązywał stan wojennyReżim prawny pozwalający władzom carskim na aresztowania, zsyłki i tłumienie wszelkich przejawów buntu bez wyroku sądu.. Cenzura dławiła wolność słowa, a w szkołach język rosyjski całkowicie wyparł polszczyznę. Szkołę Główną w 1869 roku przekształcono w Carski Uniwersytet Warszawski.
Polska szlachta została obłożona wysokimi podatkami, a jej majątki parcelowano. Wszelkie stanowiska urzędowe obsadzono Rosjanami. Aby ostatecznie skłócić polskie społeczeństwo, car wydał w 1864 roku dekret o uwłaszczeniuNadanie chłopom na własność uprawianej przez nich ziemi, co zwalniało ich z obowiązku odrabiania pańszczyzny. chłopów. Przedstawiciele najniższej warstwy zyskali wolność osobistą, co skutecznie odebrało im zapał do walki o niepodległość. Z czasem dekret okazał się dla wielu wyrokiem nędzy. Chłopi masowo migrowali „za chlebem” do miast lub za granicę, głównie do Ameryki. Literacki obraz tej tragedii i ciemnoty galicyjskiej wsi utrwalił Henryk Sienkiewicz w noweli „Szkice węglem”.
Do miast uciekali również „wysadzeni z siodła” – zubożali szlachcice pozbawieni majątków. Z tej grupy wykształciła się nowa warstwa społeczna: inteligencjaGrupa społeczna utrzymująca się z pracy umysłowej, pełniąca rolę duchowych i edukacyjnych przewodników narodu.. Zasilili oni szeregi dziennikarzy, nauczycieli, lekarzy i adwokatów. Doskonałym przykładem takiego bohatera jest Tomasz Judym z „Ludzi bezdomnych” Stefana Żeromskiego, a proces ubożenia arystokracji i szlachty szczegółowo opisał Bolesław Prus w „Lalce”.
Zabór pruski – w walce z germanizacją
Podczas gdy w zaborze rosyjskim trwała rusyfikacja, na ziemiach zachodnich nasiliła się germanizacja. Kanclerz Otto von Bismarck zainicjował KulturkampfDosłownie „walka o kulturę” – polityka rządu pruskiego wymierzona w Kościół katolicki i polskość.. Oznaczało to bezwzględne represje wobec polskich tradycji. Administrację obsadzono niemieckimi urzędnikami, a w szkołach zakazano używania języka polskiego. Głównym obiektem ataków stał się Kościół katolicki, traktowany jako ostatni bastion polskości.
Gospodarczo zabór pruski rozwijał się najszybciej. Wielkopolska wyróżniała się nowoczesną kulturą rolną, a Śląsk stał się potężnym zagłębiem przemysłowym. Prusy uczyniły z tych ziem swoje zaplecze rolniczo-energetyczne. Walkę polskich chłopów z niemiecką kolonizacją w tych realiach ukazał Bolesław Prus w powieści „Placówka”.
Zabór austriacki – galicyjska swoboda i bieda
Ziemie zaboru austriackiego, w przeciwieństwie do terytoriów rządzonych „silną ręką” przez Rosję i Prusy, cieszyły się względną autonomią. W Galicji swobodnie funkcjonowały polskie uniwersytety w Krakowie i Lwowie oraz teatry. Język polski był obecny w urzędach i szkołach. Cenzura działała znacznie łagodniej, pozwalając artystom na swobodną twórczość.
Swobody polityczne w Galicji sprawiły, że Kraków i Lwów stały się centrami polskiej kultury. To tam można było bezpiecznie obchodzić rocznice narodowe i wydawać polskie książki, za co w zaborze rosyjskim groziła zsyłka na Sybir.
Ceną za wolność polityczną była jednak katastrofalna sytuacja gospodarcza. Zabór austriacki był przeludniony i najuboższy ze wszystkich. Poziom uprzemysłowienia pozostawał znikomy, a pojęcie „biedy galicyjskiej” na stałe weszło do języka potocznego.
Nowe społeczeństwo polskie
Lata 1864–1894 to czas głębokich przemian. Zniewolona Polska wkroczyła w fazę rozwiniętego kapitalizmu. Nastąpił gwałtowny przyrost ludności miejskiej. Procesy te nie przebiegały równomiernie – kapitalizm w żadnym z zaborów nie rozwinął się w pełni, ale doprowadził do powstania zupełnie nowych klas społecznych.
Klasa robotników fabrycznych, rekrutująca się z chłopów migrujących do miast. Żyli w skrajnej nędzy, co opisał Prus na przykładzie warszawskiego Powiśla.
Zamożni właściciele fabryk i kupcy, napędzający rozwój gospodarczy. W literaturze reprezentuje ich m.in. Stanisław Wokulski z „Lalki”.
Sytuację polityczną i społeczną, która ukształtowała epokę pozytywizmu, trafnie podsumowuje historyk literatury Henryk Markiewicz:
Depresja wywołana klęską powstania 1863 roku, czasowe wyczerpanie możliwości rewolucyjnych chłopstwa, interesy ekonomiczne i obawy społeczne klas posiadających, przymierze polityczne państw zaborczych i ogólna stabilizacja polityczna w Europie – oto splot czynników, który sprawił, że w okresie popowstaniowym zbrojna walka o niepodległość stała się praktycznie niemożliwa.