Geneza i podstawy filozoficzno-społeczne pozytywizmu

Koniec romantycznych iluzji

• 1864
  Upadek powstania styczniowego

  Klęska zrywu narodowego i brutalne represje carskie wymuszają radykalną zmianę strategii przetrwania narodu.

• 1871
  Manifest „My i wy”

  Aleksander Świętochowski publikuje tekst będący symbolicznym wypowiedzeniem wojny ustępującemu pokoleniu romantyków.

Polska wersja pozytywizmu jest nierozerwalnie związana z sytuacją polityczną po 1864 roku. Klęska powstania przyniosła konfiskaty majątków, zsyłki na Sybir i nasiloną rusyfikacjęProces przymusowego narzucania języka i kultury rosyjskiej na ziemiach zaboru rosyjskiego.. Społeczeństwo KongresówkiPotoczna nazwa Królestwa Polskiego, utworzonego w 1815 roku na kongresie wiedeńskim, podległego carskiej Rosji. stanęło przed widmem biologicznego i kulturowego wyniszczenia. Zubożałe ziemiaństwo masowo przenosiło się do miast, zasilając szeregi nowej warstwy społecznej – inteligencjiWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, wywodząca się w Polsce w dużej mierze ze zubożałego ziemiaństwa. oraz drobnych przedsiębiorców.

Aby przetrwać, Polacy musieli odrzucić romantyczny mesjanizmRomantyczna idea przypisująca Polsce rolę „Chrystusa narodów”, który przez własne cierpienie zbawi Europę. i kult męczeństwa. Punkt ciężkości przeniósł się z emigracji z powrotem do kraju, a z wielkich idei duchowych – na sferę materialną i gospodarczą. Zamiast konspirować, należało budować nowoczesne, europejskie społeczeństwo w oparciu o pracę i edukację.

Filozoficzne fundamenty epoki

Intelektualne zaplecze polscy twórcy czerpali z Europy Zachodniej. Twórcą samej nazwy epoki był francuski myśliciel Auguste Comte, autor Kursu filozofii pozytywnej. Odrzucił on metafizykę na rzecz tego, co pewne, materialne i możliwe do zbadania. Z zachodniej myśli wyłoniły się cztery główne filary światopoglądowe nowej epoki.

Program społeczny w literaturze

Warszawscy pozytywiści, skupieni wokół „Przeglądu Tygodniowego”Główne czasopismo warszawskich pozytywistów, założone w 1866 roku przez Adama Wiślickiego., sformułowali konkretny plan działania. Literatura przestała być przestrzenią mistycznych uniesień, a stała się narzędziem edukacji. Eliza Orzeszkowa już w 1866 roku w artykule Kilka uwag nad powieścią postulowała prymat powieści tendencyjnejUtwór literacki z wyraźną tezą, podporządkowany przekazaniu konkretnego programu społecznego lub moralnego..

Głównym filarem programu była praca organiczna, czyli rozwój gospodarczy i technologiczny kraju. Jej uosobieniem w literaturze jest Stanisław Wokulski z Lalki, który pomnaża majątek i inwestuje w handel. Równie ważna była praca u podstaw – edukowanie najuboższych i uświadamianie chłopów, co w Nad Niemnem realizuje młode pokolenie Korczyńskich i Bohatyrowiczów.

Pozytywiści walczyli również o emancypację kobietDążenie do równouprawnienia kobiet, dostępu do edukacji i rynku pracy, ukazane m.in. w losach Heleny Stawskiej w „Lalce”., domagając się dla nich prawa do edukacji i samodzielnego zarobkowania. Czwartym wielkim postulatem była asymilacja ŻydówPostulat włączenia mniejszości żydowskiej w polskie życie społeczne i kulturalne, poruszony m.in. w noweli „Mendel Gdański” Marii Konopnickiej., mająca na celu zintegrowanie tej mniejszości z polskim społeczeństwem w imię wspólnego budowania dobrobytu.

Spór pokoleń i podziały ideowe

Przejście między epokami nie odbyło się bezboleśnie. Młodzi publicyści ostro atakowali romantycznych epigonów. Najgłośniejszym echem odbił się manifest „My i wy” opublikowany w 1871 roku przez Aleksandra Świętochowskiego. Było to zuchwałe wyzwanie rzucone starszemu pokoleniu, w którym autor domagał się zerwania z przeżytkami szlachetczyznyZespół negatywnych cech przypisywanych polskiej szlachcie, takich jak pycha, niechęć do pracy fizycznej i konserwatyzm.:

„My jesteśmy młodzi, nieliczni, nie rządzący się widokami materialnych korzyści, uwolnieni z obowiązku hołdowania pewnym stosunkom i znajomościom, wypowiadamy swoje przekonania otwarcie (...). Wy jesteście starzy, liczni, krępowani między sobą tysiącem niewidzialnych nici, skradacie się ze swoimi zasadami nieśmiało, żądacie w literaturze spokoju, ruchomości, każecie wszystkim patrzyć w przeszłość, szanować nawet jej błędy (...). Czy idąc tak odmiennymi drogami, możemy się spotkać kiedykolwiek i uszanować wzajemnie swoje cele? Nigdy! Wiemy to – między naszymi obozami popalone mosty, pozrywane groble”.

Środowisko epoki nie było jednak jednorodne. O ile w Warszawie dominowali liberałowie, o tyle w Galicji ton nadawali stańczycyUgrupowanie konserwatywne z Krakowa, krytykujące tradycję powstańczą i dążące do lojalizmu wobec zaborcy austriackiego.. Skupieni wokół krakowskiego „Przeglądu Polskiego” konserwatyści (m.in. Józef Szujski) całkowicie odrzucali idee niepodległościowe i konspiracyjne. Ich celem było zachowanie narodowego kapitału moralnego i ścisły sojusz polskości z katolicyzmem. Zbliżone, choć nieco bardziej otwarte na rozwój gospodarczy poglądy, głosiło środowisko warszawskich konserwatystów skupionych wokół czasopisma „Niwa”.