„Wiek pary i elektryczności”
Połowa XIX wieku przyniosła rewolucję technologiczną, która bezpowrotnie zmieniła krajobraz Europy i styl życia jej mieszkańców. Rozwój kolei, elektryfikacja oraz gwałtowna urbanizacja ukształtowały nowy, kapitalistyczny model społeczeństwa. Zmiany te wywołały w literaturze pozytywizmu skrajne emocje, od fascynacji postępem po nostalgię za utraconym światem szlacheckich dworków.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Urbanizacja i triumf inżynierii
Zasadniczą zmianą wobec panującego wcześniej feudalizmu było masowe przenoszenie się ludności ze wsi do miast. Lata sześćdziesiąte XIX wieku upływały pod znakiem intensywnej rozbudowy ośrodków miejskich. Aglomeracje takie jak Londyn czy Paryż zamieniły się w wielkie place budowy. W stolicy Francji szerokie bulwary wytyczył Georges HaussmannFrancuski urbanista, twórca nowoczesnego układu przestrzennego Paryża., a symbolem nowej epoki stała się stalowa wieża wzniesiona przez Gustawa Eiffla na wystawę światową w 1889 roku.
Polskie miasta również radykalnie zmieniały swoje oblicze. W zaborze rosyjskim błyskawicznie rozrastała się Łódź, stając się potężnym ośrodkiem włókienniczym. Na ulicach pojawiały się nowinki techniczne rodem z Zachodu: omnibusyWielomiejscowe pojazdy konne, pełniące funkcję pierwszego transportu publicznego., tramwaje konne, a u schyłku stulecia także elektryczne. Chodniki oświetlały początkowo latarnie gazowe, które z czasem ustąpiły miejsca elektryczności. Powszechne wprowadzenie telegrafów, a później telefonów, drastycznie przyspieszyło komunikację.
Kolej żelazna i nowa przestrzeń
System podróżowania przeszedł całkowitą metamorfozę. Europa pokryła się gęstą pajęczyną torów. Kolej żelazna wyparła konne dyliżanse i zmieniła ludzkie pojmowanie przestrzeni oraz czasu. Podróż do miejsc wcześniej niedostępnych stała się kwestią godzin, a nie tygodni. Ten pędzący świat wymagał od człowieka wykształcenia zupełnie nowych nawyków związanych z pracą, konsumpcją i wypoczynkiem.
Fascynacja koleją żelazną znalazła swoje odbicie w literaturze. W „Lalce” pociągi nie tylko ułatwiają Wokulskiemu prowadzenie interesów i podróże do Paryża, ale stają się też narzędziem dramatycznych rozstrzygnięć fabularnych. To właśnie na torach w Skierniewicach główny bohater próbuje popełnić samobójstwo, co symbolicznie zderza nowoczesną technologię z romantycznym bólem istnienia.
- 1864Upadek powstania styczniowego
Początek pozytywizmu w Polsce, zwrot ku pracy u podstaw i rozwojowi gospodarczemu.
- 1876Wynalezienie telefonu
Alexander Graham Bell patentuje urządzenie, które rewolucjonizuje komunikację międzyludzką.
- 1889Wieża Eiffla
Ukończenie budowy stalowej konstrukcji w Paryżu, symbolu triumfu inżynierii i nauki.
Dwie twarze postępu
Nowa, kapitalistyczna rzeczywistość budziła skrajne emocje. Z jednej strony fascynowano się nauką i wynalazkami. W „Lalce” Bolesława Prusa Stanisław Wokulski inwestuje w badania Geista i podziwia paryskie osiągnięcia techniczne. Z drugiej strony, brutalne prawa wolnego rynku i postępująca industrializacja rodziły lęk przed utratą tożsamości.
Tadeusz Bujnicki trafnie diagnozuje ten dysonans:
Otoczenie człowieka w XIX w. staje się coraz widoczniej wytworem jego własnych rąk. Stosunek do przyrody jest teraz utylitarny: dostarcza ona materiału i podporządkowuje się technice. Ten stan rzeczy w coraz większym stopniu powoduje zmiany świadomości społecznej, wywołuje dwie krańcowo różne reakcje: jedni żyją tęsknotą za szlacheckim dworkiem, utraconym rajem pełnym wielowiekowych tradycji, patriarchalnych cnót, trwałych zasad moralnych i religijnych; drugich zmieniająca się rzeczywistość napawa optymizmem i wiarą w możliwości człowieka jako wytwórcy, który może dowolnie podporządkować przyrodę swoim celom.
Tęsknotę za „utraconym rajem” i tradycyjnym porządkiem uosabia „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, gdzie dwór w Korczynie i zaścianek Bohatyrowiczów stanowią ostoję dawnych wartości. Pozytywizm był więc epoką pełną sprzeczności. Człowiek zyskał potężne narzędzia do ujarzmiania natury, ale jednocześnie musiał odnaleźć się w bezdusznym, zmechanizowanym świecie, w którym utylitaryzmPogląd zakładający, że celem działania powinno być szczęście jak największej liczby ludzi, a miarą wartości - użyteczność. często wygrywał z dawnymi ideałami.