Motyw sztuki i artysty
Motyw sztuki w powieści Johanna Wolfganga von Goethego stanowi klucz do zrozumienia psychiki głównego bohatera. Werter, obdarzony niezwykłą wrażliwością, początkowo odnajduje w rysowaniu i lekturze Homera ukojenie, jednak z czasem traci zdolność tworzenia. Zmiana literackich fascynacji na mroczne pieśni Osjana staje się zapowiedzią jego tragicznego końca.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Werter nie jest rzemieślnikiem żyjącym ze sztuki, lecz artystą z temperamentu. Próbuje uchwycić ołówkiem to, czego nie potrafi wyrazić słowami, a literaturę traktuje jak lustro własnych emocji. Sztuka w tej powieści nie stanowi jedynie tła wydarzeń. To podstawowy język, którym bohater komunikuje się ze światem. Goethe wykreował postać człowieka nadwrażliwegoBól istnienia, poczucie niedopasowania do świata, charakterystyczne dla bohaterów wczesnego romantyzmu., przeżywającego rzeczywistość znacznie intensywniej niż jego otoczenie.
Paradoks polega na tym, że ten wielki esteta ostatecznie ponosi klęskę jako twórca. Nie kończy żadnego szkicu. Kolejne próby artystyczne przynoszą mu wyłącznie frustrację. Ten motyw niespełnienia celowo ukazuje bohatera, którego wewnętrzne życie przerasta zdolność nadania mu formy. Przepaść między intensywnym przeżyciem a gotowym dziełem okazuje się niemożliwa do pokonania.
Jak motyw się przejawia?
Homer i sielanka w Wahlheim
W początkowych listach do Wilhelma Werter wielokrotnie wspomina o lekturze Homera. Czyta antyczne eposy w chwilach spokoju, najchętniej na łonie natury. Grecki poeta reprezentuje dla niego świat prosty, pierwotny i harmonijny. To przestrzeń, w której uczucia są bezpośrednie, a człowiek żyje blisko ziemi.
Bohater obserwuje wiejskie dzieci i rozmawia z prostymi ludźmi w WahlheimFikcyjna wieś, w której Werter odnajduje chwilowy spokój i ucieczkę od miejskich konwenansów.. Widzi w nich autentyczność, której brakuje na salonach. Antyczna literaturaPoczątkowo romantycy cenili antyk za rzekomą naturalność i pierwotność, przeciwstawiając go sztucznej cywilizacji. dostarcza mu wzorca życia wolnego od fałszywych konwenansów.
Rysunek, który nigdy nie wychodzi
Werter próbuje rysować, ale szybko traci tę umiejętność. W jednym z listów przyznaje, że siedzi z ołówkiem przed pięknym pejzażem lub patrzy na twarz Lotty i nie potrafi przenieść tego na papier. Nie brakuje mu warsztatu. Jego wewnętrzne doświadczenie jest po prostu zbyt przytłaczające.
Wyznał przyjacielowi, że stracił to, co miał w sobie najlepszego. Malarstwo stanowiło dla niego dowód, że potrafi okiełznać rzeczywistość i nadać jej kształt. Zablokowanie twórcze to pierwszy wyraźny symptom nadchodzącej katastrofy psychicznej.
Osjan i zmiana tonacji
Przełom następuje, gdy bohater porzuca Homera na rzecz Pieśni OsjanaMistyfikacja literacka Jamesa Macphersona z XVIII wieku, rzekome tłumaczenie staroceltyckich eposów, pełne mroku i melancholii.. To świat mgieł, ruin, żałoby i ginących wojowników. W jednej z najbardziej emocjonalnych scen powieści Werter tłumaczy ukochanej fragmenty tych poematów. Oboje płaczą, a słowa starej poezji potęgują ich poczucie beznadziei.
Fascynacja Osjanem w "Cierpieniach młodego Wertera" wywołała w Europie prawdziwą modę na tę poezję. Sam Napoleon Bonaparte zabierał tomik "Pieśni Osjana" na swoje kampanie wojenne, traktując go jako najwybitniejsze dzieło literatury.
Zmiana lektur odzwierciedla całkowitą przemianę wewnętrzną. Homer dawał nadzieję, Osjan przynosi zgodę na śmierć. Literatura przestaje być ucieczką, a staje się katalizatorem destrukcji.
Funkcja motywu
Sztuka pełni w powieści funkcję precyzyjnego barometru emocjonalnego. Stosunek bohatera do aktu tworzenia mówi o jego stanie psychicznym więcej niż bezpośrednie opisy. Autor nie musi wprost informować o pogłębiającej się depresji. Wystarczy, że ukazuje postępujący paraliż artystyczny.
Motyw niespełnionego twórcy wpisuje się w szerszą krytykę społecznąW powieści Goethe atakuje skostniałe podziały stanowe i biurokrację, które niszczą indywidualizm.. Świat mieszczańskiKlasa społeczna, którą Werter krytykuje za przywiązanie do kariery, pieniędzy i sztywnych reguł zachowania. i arystokratyczny nie ma miejsca dla jednostek wybitnie wrażliwych. Biurokratyczna kariera i sztywna hierarchia dławią każdy przejaw indywidualizmu. Twórcza niemoc nie wynika z osobistej słabości, lecz ze zderzenia z bezdusznym systemem.
Ostatecznie sztuka okazuje się niewystarczająca jako ratunek. Bohater posiadał inteligencję i wykształcenie, ale nie zdołał stworzyć dzieła, które by go ocaliło. Zamiast odciągać od przepaści, kultura ostatecznie popchnęła go w stronę samobójstwa. To gorzka diagnoza epoki Sturm und DrangPrąd literacki w Niemczech poprzedzający romantyzm, stawiający na bunt, uczucie i geniusz jednostki..