Literatura powszechna w okresie międzywojennym

Niemcy – wybór między systemem a emigracją

Gdy do władzy doszedł Adolf Hitler, niemieccy pisarze stanęli przed dramatycznym wyborem. Mogli pisać w stylu zaakceptowanym przez partię nazistowską, całkowicie zamilknąć, związać się z podziemną opozycją albo opuścić ojczyznę. Na emigrację zdecydowali się między innymi Tomasz i Henryk Mannowie, Erich Maria Remarque oraz Arnold Zweig.

Najważniejszym głosem tej generacji był noblista Tomasz Mann. Uznaje się go za najwybitniejszego niemieckiego pisarza pierwszej połowy XX wieku. Stworzył monumentalne dzieła analizujące kryzys europejskiej kultury, takie jak Czarodziejska Góra czy saga rodzinna Buddenbrookowie.

Gorzkiego podsumowania kondycji ówczesnego człowieka dokonał Erich Maria Remarque. W swoich tekstach obnażał pustkę i zagubienie ludzi ocalałych z okopów I wojny światowej:

Tylko starożytni Grecy mieli bóstwa pijaństwa i radości: Dionizosa i Bachusa. My mamy za to Freuda, kompleks niższości i psychoanalizęMetoda leczenia zaburzeń psychicznych i teoria psychologiczna stworzona przez Sigmunda Freuda, badająca nieświadomość.. Boimy się wielkich słów w miłości, a lubimy je w polityce. Smutne pokolenie.

W teatrze rewolucji dokonał dramatopisarz i inscenizator Bertolt Brecht. Stworzył koncepcję teatru epickiego, zmuszającego widza do intelektualnego dystansu. Angielski historyk Paul Johnson przewrotnie podsumował jego metody pracy: Nikt nigdy nie osiągnął większej sławy za pomocą cudzych tekstów prezentowanych jako własne.

Wielka Brytania i Irlandia – rewolucja w powieści i dramacie

Omawiając literaturę anglojęzyczną tego okresu, trzeba zacząć od dzieła, które na zawsze zmieniło kształt światowej prozy. Ulisses autorstwa Irlandczyka Jamesa Joyce’a przez jednych nazywany jest arcydziełem i zwierciadłem Dublina, przez innych – trudnym w odbiorze, hermetycznym tomiszczem. Joyce, tworzący w języku angielskim, zyskał miano jednego z najwybitniejszych nowatorów XX wieku.

Drugą wizytówką wyspiarskiego międzywojnia jest George Bernard Shaw. Ten irlandzki dramatopisarz i laureat Nagrody Nobla (1925) stworzył koncepcję siły życiowej (Life Force) oraz ewolucji twórczej. Był zdeklarowanym zwolennikiem pacyfizmuRuch społeczno-polityczny potępiający wojny i dążący do pokoju między narodami.. Jego sztuki iskrzą ironicznym humorem i aforyzmamiZwięzła, błyskotliwa sentencja wyrażająca ogólną prawdę filozoficzną lub moralną.. Shaw bezlitośnie punktował hipokryzję mieszczaństwa i instytucji kościelnych:

Kościół Anglikański wybaczy krytykę 9/10 swoich dogmatówW religii: prawda wiary uznawana za objawioną i niepodlegającą krytyce. – ale nie zniesie krytyki 1/10 swoich dochodów.

Do największych sukcesów scenicznych Shawa należą: Profesja pani Warren, Św. Joanna oraz Pigmalion. Tę ostatnią sztukę autor sam zaadaptował na potrzeby kina, za co w 1938 roku otrzymał Oscara.

Francja – w głąb ludzkiej psychiki

Absolutnym symbolem francuskiego międzywojnia jest Marcel Proust. Jego siedmiotomowe dzieło W poszukiwaniu straconego czasu to mistrzowskie studium pamięci i psychologii. Vladimir Nabokov doliczył się w nim ponad dwustu precyzyjnie zarysowanych postaci. Proust z niezwykłą wnikliwością badał najdrobniejsze drgnienia ludzkiej duszy. Jan Lechoń poświęcił mu wiersz, trafnie oddający jego obsesję na punkcie literackiej perfekcji:

Jak słońce, gasnąc w pysznych promieni efekcie,
Zachodzić się nie wzbrania i świecić nie żąda,
Tak on powoli opis poprawia w korekcie
Tej śmierci, którą widzi i wie, jak wygląda.

Paryż tamtych lat był światową stolicą sztuki. Wśród najważniejszych twórców brylował Guillaume Apollinaire. Ten poeta polskiego pochodzenia był przywódcą cyganerii paryskiejNieformalne środowisko artystyczne odrzucające normy społeczne i konwenanse mieszczańskie. i twórcą awangardy. To on wymyślił termin surrealizm. Współcześni wspominali go jako człowieka o niezwykłym uroku, który potrafił z jednej myśli odtworzyć na nowo świat.

Idee Apollinaire'a rozwinął André Breton, główny teoretyk i przywódca nadrealizmu. Napisał trzy manifesty tego kierunku, z których najważniejszy pochodzi z 1925 roku. Breton był absolutnym apologetą wolności, twierdząc: Tylko słowo wolność potrafi mnie jeszcze porwać.

Zupełnie inną postawę reprezentował Paul Valéry. Był najwybitniejszym przedstawicielem francuskiego neoklasycyzmuNurt nawiązujący do harmonii, umiaru i form antycznych oraz klasycystycznych. i symbolistąKierunek w sztuce operujący symbolem jako narzędziem do wyrażania ukrytych, niewyrażalnych stanów duszy.. Zachowywał dystans zarówno do tradycji, jak i postępu. Po I wojnie światowej wypowiedział słynne zdanie: My, cywilizacje, wiemy już, że jesteśmy śmiertelne.

Skandalistą i innowatorem prozy był André Gide (Nobel 1947). Wprowadził on do powieści psychikę ludzką jako głównego bohatera. Szokował poglądami – nawoływał do odrzucenia dekaloguDziesięć przykazań; w szerszym sensie zbiór podstawowych norm moralnych. i tradycyjnej moralności, uznając je za wartości krępujące jednostkę. Jego powieści, takie jak Fałszerze czy Lochy Watykanu, budziły ogromne kontrowersje. Postulował bezwzględną szczerość i pisanie o pierwotnych instynktach.

Wiarę w człowieka przywracał Antoine de Saint-Exupéry. Ten pisarz-humanista łączył literaturę ze swoją największą pasją – lotnictwem. W Ziemi, planecie ludzi pisał:

Dlaczego mamy się nienawidzić? Zespala nas solidarność, niesie ta sama planeta, jesteśmy załogą tego samego statku. (...) Wówczas dopiero będziemy szczęśliwi, kiedy uświadomimy sobie swoją rolę, choćby najskromniejszą.

Czechy – absurd i groteska

Czeska literatura międzywojenna dała światu dwie skrajnie różne, ale równie genialne wizje rzeczywistości. Franz Kafka w kultowym Procesie ukazał samotność i wyobcowanie everymanaBohater literacki reprezentujący przeciętnego człowieka, z którym każdy czytelnik może się utożsamić.. Jego bohater to outsider miażdżony przez bezduszną machinę biurokracji w państwie totalitarnymSystem polityczny, w którym władza kontroluje wszystkie dziedziny życia obywateli..

Zupełnie inaczej do opresyjnego systemu podszedł Jaroslav Hašek. Jego satyryczne Przygody dobrego wojaka Szwejka rozbrajały grozę wojny śmiechem. Tytułowy bohater stał się symbolem biernego, komicznego oporu wobec potęgi państwa Habsburgów. Książka zyskała status kultowej, dając początek ruchowi "szwejkologicznemu".

Rosja – literatura w cieniu terroru

Lata międzywojenne w Rosji Radzieckiej to czas brutalnych represji. Rewolucja bolszewickaZbrojny przewrót w Rosji w 1917 roku, który doprowadził do obalenia rządu i przejęcia władzy przez komunistów. z 1917 roku i przejęcie władzy przez proletariatKlasa robotników najemnych, która według ideologii marksistowskiej miała przejąć władzę w państwie. podzieliły środowisko twórców. Część z nich poparła nowy system. Władimir Majakowski, zbuntowany futurystaAwangardowy kierunek odrzucający tradycję, fascynujący się techniką, miastem i szybkością., pisał pełne pochwał socrealistyczneOficjalny nurt sztuki w ZSRR, służący propagandzie komunistycznej i idealizujący klasę robotniczą. poematy (150 milionów, Lenin). Władzę chwalili też Aleksiej Tołstoj oraz Michaił Szołochow (autor epopei Cichy Don, noblista z 1965 roku).

Twórcy nieprzychylni władzy byli bezlitośnie niszczeni. Wybitny poeta Osip Mandelsztam zginął w 1938 roku w łagrzeObóz pracy przymusowej w Związku Radzieckim, miejsce zsyłek więźniów politycznych. pod Władywostokiem. Nikołaj Gumilow został rozstrzelany przez pluton egzekucyjny w 1921 roku pod zarzutem spisku. Inni, jak wybitna poetka akmeizmuRosyjski kierunek poetycki przeciwstawiający się symbolizmowi, postulujący jasność i konkretność obrazu. Anna Achmatowa czy Borys Pasternak, zostali zmuszeni do wieloletniego milczenia. Część literatów, w tym noblista Iwan Bunin, Aleksiej Riemizow i Jewgienij Zamiatin, wybrała emigrację.

Najsłynniejszym rosyjskim twórcą tego okresu pozostaje Michaił Bułhakow. Jego Mistrz i Małgorzata to genialna powieść parabolicznaUtwór, w którym przedstawione wydarzenia są jedynie pretekstem do przekazania uniwersalnych prawd moralnych. o totalitaryzmie, walce dobra ze złem i wizycie szatana w ateistycznej Moskwie. Ze względu na cenzurę, książka ukazała się dopiero 25 lat po śmierci autora.

Stany Zjednoczone – zmierzch amerykańskiego snu

W latach 20. i 30. XX wieku Stany Zjednoczone rosły w siłę jako mocarstwo. Jednak amerykańscy prozaicy odrzucili naiwny mit "od pucybuta do milionera". Zamiast pisać peany na cześć ojczyzny, obnażali pustkę moralną i nierówności społeczne ery jazzu i Wielkiego Kryzysu.

Kronikarzem tej epoki był Francis Scott Fitzgerald. Jego Wielki Gatsby (1925) to gorzka opowieść o miłości, wielkich pieniądzach i iluzji amerykańskiego snu. Fitzgerald należał do straconego pokoleniaGeneracja pisarzy amerykańskich dojrzewających w czasie I wojny światowej, pozbawionych złudzeń i wiary w tradycyjne wartości.. Sam boleśnie doświadczył destrukcyjnej siły tamtych czasów, pisząc: Spośród moich znajomych wszyscy, którzy pili na umór, mając lat osiemnaście czy dziewiętnaście, dziś spokojnie leżą w grobie.

Eksperymentatorem formy był John Dos Passos. W powieści Manhattan Transfer stworzył monumentalną panoramę Nowego Jorku. Posługiwał się nowatorskimi technikami: symultanizmemTechnika narracyjna polegająca na jednoczesnym ukazywaniu zdarzeń dziejących się w różnych miejscach. oraz wielopoziomowym kolażemTechnika łączenia w jednym utworze różnych, często niepasujących do siebie elementów (np. wycinków z gazet, cytatów)., wplatając w narrację wycinki prasowe i fragmenty biografii.

Prawdziwą legendą stał się Ernest Hemingway. Jego oszczędna, behawioralna proza czerpała z osobistych doświadczeń. W Słońce też wschodzi opisał powojenne środowisko artystyczne, a w Komu bije dzwon – walkę oddziału partyzanckiego podczas hiszpańskiej wojny domowej.

Mistrzem prozy psychologicznej był William Faulkner (Nobel 1949). Akcję swoich powieści (Wściekłość i wrzask, Absalomie, Absalomie!) osadzał na dusznym, konserwatywnym Południu USA, wciąż naznaczonym traumą wojny secesyjnejWojna domowa w USA (1861–1865) między uprzemysłowioną Północą a rolniczym Południem.. To on napisał słynne zdanie: Nie można odrzucić przeszłości (...) staje się ona piętnem w życiu człowieka.

Głosem wykluczonych stał się John Steinbeck (Nobel 1962). W powieściach takich jak Myszy i ludzie czy Grona gniewu stawał w obronie wyzyskiwanych farmerów i robotników. Mimo ogromnej wrażliwości społecznej, potrafił patrzeć na rodaków z ironicznym dystansem: Jedna trzecia ludzi w Ameryce chce schudnąć, jedna trzecia pragnie utyć, a jedna trzecia jeszcze się nie ważyła.

Kalendarium światowej literatury międzywojennej

• 1920
  Wiek niewinności

  Edith Wharton wydaje powieść obnażającą hipokryzję nowojorskich elit (w tym samym roku ukazuje się Historia świata H.G. Wellsa).

• 1921
  Przygody dobrego wojaka Szwejka

  Jaroslav Hašek publikuje pierwszy tom swojej słynnej antywojennej satyry.

• 1922
  Ulisses

  James Joyce rewolucjonizuje literaturę, wprowadzając technikę strumienia świadomości.

• 1924
  Czarodziejska Góra

  Tomasz Mann wydaje monumentalną powieść o kryzysie europejskich wartości.

• 1925
  Wielki Gatsby i Proces

  Wydanie arcydzieł F.S. Fitzgeralda, F. Kafki, a także Pani Dalloway V. Woolf i Manhattan Transfer J. Dos Passosa.

• 1926
  Słońce też wschodzi

  Ernest Hemingway definiuje w swojej prozie pokolenie stracone (ukazuje się również Kubuś Puchatek A.A. Milne'a).

• 1927
  W poszukiwaniu straconego czasu

  Ukazuje się ostatni tom epokowego dzieła Marcela Prousta.

• 1929
  Na Zachodzie bez zmian

  Erich Maria Remarque publikuje wstrząsający obraz I wojny światowej (w tym roku wychodzi też Wściekłość i wrzask W. Faulknera).

• 1936
  Przeminęło z wiatrem

  Margaret Mitchell wydaje najsłynniejszą powieść o amerykańskim Południu (ukazuje się też Mefisto K. Manna).

• 1939
  Grona gniewu

  John Steinbeck opisuje dramat amerykańskich farmerów w dobie Wielkiego Kryzysu.