Teatr i dramaturgia dwudziestolecia miedzywojennego

Korzenie zmian i narodziny inscenizatora

Przemiany, które ukształtowały teatr międzywojnia, rozpoczęły się jeszcze na przełomie XIX i XX wieku. Ten proces określa się mianem Wielkiej ReformySzereg przemian w teatrze europejskim, które zdetronizowały aktora-gwiazdę i ustanowiły reżysera głównym twórcą spektaklu.. Twórcy zbuntowali się przeciwko komercjalizacji, sztuczności i zepsuciu dziewiętnastowiecznych scen. Poszukiwali nowych form wyrazu, napędzani duchem modernizmu.

Kanony nowoczesnej inscenizacji wyznaczył niemiecki teatr dworski w Meiningen. Meiningeńczycy zszokowali Europę precyzją i dyscypliną. Badaczka Joanna Lupas-Rutkowska tak charakteryzuje ich podejście:

Zakwestionowali teatr gwiazdorski, zastępując go zespołem aktorskim, kierowanym przez reżysera. Każdy członek zespołu grywał zarówno role główne, jak i drugoplanowe, występując w miarę potrzeby jako statysta. W scenografii i kostiumach przestrzegano ściśle realizmu historycznego.

Prawda psychologiczna kontra wizjonerstwo

Na początku wieku w Paryżu (Théâtre Libre), Londynie (The Independent Theatre) i Berlinie (Die Freie Bühne) powstawały sceny odcinające się od tradycji. Ich fundamentem był naturalizmKierunek dążący do fotograficznego, wręcz naukowego odwzorowania rzeczywistości i środowiska na scenie.. Aktorzy starali się z maksymalną dokładnością oddać realia środowiska opisywanego w dramacie.

Prawdziwą rewolucję w grze aktorskiej przeprowadził Konstanty Stanisławski. W 1897 roku założył MChATMoskiewski Teatr Artystyczny, kolebka nowoczesnego aktorstwa psychologicznego, funkcjonująca do dziś.. Wymagał od zespołu absolutnego pogłębienia psychologicznego roli, tak zwanego „przeżywania”. Aktorzy godzinami analizowali tekst podczas prób, szukając psychicznej prawdy o postaci. Podręczniki Stanisławskiego (Praca aktora nad sobą, Praca aktora nad rolą) do dziś kształcą adeptów sztuki teatralnej na całym świecie.

Zupełnie inną drogą poszli wizjonerzy przestrzeni: Szwajcar Adolphe Appia i Anglik Gordon Craig. Odrzucili płaskie, malowane dekoracje. Wprowadzili trójwymiarowe elementy użytkowe, podesty i grę światłem. Craig posunął się w swoich teoriach najdalej, tworząc koncepcję aktora-nadmarionetyKoncepcja Gordona Craiga, w której aktor ma być idealnie posłusznym narzędziem w rękach reżysera, pozbawionym własnego ego.. Uważał, że żywy człowiek z jego emocjami psuje czystość sztuki – prawdziwym twórcą jest wyłącznie reżyser. Według Lupas-Rutkowskiej obaj reformatorzy głosili ideę teatru-świątyni, gdzie widzów łączyłaby wspólna więź i przeżycie.

Teatr w trybach historii: Rosja i Niemcy

Wybuch I wojny światowej i rewolucja bolszewicka w 1917 roku brutalnie przyspieszyły ewolucję sztuki. W Rosji zbuntowany uczeń Stanisławskiego, Wsiewołod Meyerhold, odrzucił psychologię na rzecz biomechanikiSystem treningu aktorskiego Meyerholda, oparty na precyzyjnym ruchu, gimnastyce i rytmie, traktujący ciało jak maszynę.. Gest i ruch stały się ważniejsze niż wewnętrzne przeżycia. Meyerhold uważał, że inscenizator ma pełne prawo zmieniać tekst dramatu dla dobra spektaklu.

W powojennych Niemczech dominował ekspresjonizmKierunek eksponujący skrajne emocje, lęk i bunt, często używający mrocznej, zdeformowanej scenografii.. Był to krzyk pokonanego narodu. Mroczna kolorystyka, irracjonalizm i wszechobecny lęk charakteryzowały spektakle Leopolda Jessnera. Jego słynny Wilhelm Tell z 1919 roku rozgrywał się na surowej, pozbawionej dekoracji scenie, operującej jedynie schodami i światłem.

Z kolei Erwin Piscator, zainspirowany Meyerholdem, stworzył teatr politycznyNurt teatru zaangażowanego społecznie, traktujący scenę jako trybunę do agitacji i dyskusji o problemach współczesności.. Rozbił tradycyjną scenę pudełkowąTradycyjna scena oddzielona od widza niewidzialną "czwartą ścianą", dająca iluzję podglądania prawdziwego życia.. Wprowadził na deski wielopoziomowe konstrukcje, ruchome taśmy i projekcje filmowe. Tekst literacki traktował wyłącznie jako materiał do swobodnej obróbki.

Największym innowatorem niemieckim okazał się jednak Bertolt Brecht. Zbudował autorską wizję teatru epickiego. Kategorycznie zabraniał aktorom identyfikowania się z rolą – mieli zachować dystans wobec postaci. Widz nie miał ulegać iluzji, lecz krytycznie analizować to, co widzi. Było to całkowite zaprzeczenie metody Stanisławskiego.

• 1897
  Powstanie MChAT

  Konstanty Stanisławski zakłada w Moskwie teatr, który rewolucjonizuje grę aktorską.

• 1919
  Premiera "Wilhelma Tella"

  Leopold Jessner wystawia w Berlinie spektakl będący manifestem teatralnego ekspresjonizmu.

• 1939
  Wybuch II wojny światowej

  Koniec epoki. Wielu wybitnych inscenizatorów musi emigrować przed nazizmem, dorobek awangardy ulega zniszczeniu.

Polski teatr międzywojenny

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku polskie sceny początkowo tonęły w tematyce narodowej i patriotycznej. Szybko jednak patos ustąpił miejsca kpinie, absurdowi i grotesceKategoria estetyczna łącząca sprzeczności: komizm z tragizmem, absurd z realizmem, często deformująca rzeczywistość.. Ton epoce nadawali trzej wielcy dramatopisarze: Witold Gombrowicz, Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) oraz Jerzy Szaniawski.

Badacze literatury dzielą polską dramaturgię tego okresu na trzy główne nurty, które rozwijały się równolegle, odpowiadając na różne potrzeby nowej, powojennej publiczności.