Krytyka literacka o „Kamieniach na szaniec”
Opowieść Aleksandra Kamińskiego powstała w 1943 roku jako bezpośrednia reakcja na tragiczną śmierć członków Szarych Szeregów. Utwór szybko zyskał status najważniejszego dokumentu polskiego państwa podziemnego, łącząc w sobie reportaż z literaturą faktu. Współcześni badacze literatury zgodnie uznają tę książkę za kamień milowy w kształtowaniu narodowej tożsamości.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Geneza i historyczne tło opowieści
Aleksander Kamiński napisał swoją książkę w 1943 roku pod wpływem dramatycznych wydarzeń okupacyjnej rzeczywistości. Tekst dokumentuje wojenne losy harcerzy z 23 Warszawskiej Drużyny HarcerskiejSłynna „Pomarańczarnia”, elitarna drużyna harcerska działająca przy Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie.. Na pierwszy plan wysuwa się trójka przyjaciół: Tadeusz Zawadzki „Zośka”, Aleksy Dawidowski „Alek” oraz Jan Bytnar „Rudy”.
Wybuch II wojny światowej brutalnie przyspieszył ich dorastanie. Młodzi konspiratorzy w codziennej walce z okupantem wcielili w życie dwa nadrzędne harcerskie ideały: Braterstwo i Służbę.
Bezpośrednim impulsem do spisania tej historii była śmierć „Alka” i „Rudego”. Obaj zmarli 30 marca 1943 roku. Jan Bytnar padł ofiarą bestialskich tortur na Gestapo. Aleksy Dawidowski zginął z ran odniesionych podczas Akcji pod ArsenałemZbrojna akcja Szarych Szeregów z 26 marca 1943 roku, której celem było odbicie aresztowanego przez Gestapo Jana Bytnara „Rudego”..
Życie szybko dopisało tragiczny epilog do pierwszego wydania książki. W sierpniu 1943 roku, podczas ataku na strażnicę graniczną w Sieczychach, zginął Tadeusz Zawadzki. Bohaterowie umierali kolejno niczym kamienie rzucane na szaniecMetafora zaczerpnięta z wiersza „Testament mój” Juliusza Słowackiego, symbolizująca ofiarę życia złożoną w imię wolności ojczyzny..
Pierwsze wydanie ukazało się w lipcu 1943 roku w podziemnym wydawnictwie. Aleksander Kamiński opublikował je pod pseudonimem Juliusz Górecki. Książka była drukowana w pełnej konspiracji, a za jej posiadanie lub czytanie groziła kara śmierci lub wywózka do obozu koncentracyjnego.
Odbiór i popularność
Książka Kamińskiego natychmiast zyskała ogromną popularność. Stała się klasyczną pozycją literatury konspiracyjnejUtwory wydawane i kolportowane nielegalnie w czasie okupacji, poza cenzurą najeźdźcy, mające na celu podtrzymanie ducha oporu.. Tekst krzepił serca i uczył, czym w praktyce jest honor, odwaga oraz prawdziwa przyjaźń. Do 1995 roku utwór doczekał się osiemnastu wydań i wciąż zyskuje nowe rzesze czytelników.
Krytyka literacka o „Kamieniach na szaniec”
Badacze literatury i historycy patrzą na dzieło Kamińskiego z różnych perspektyw, doceniając jego unikalny charakter. Tomasz Strzembosz w publikacji „Całym życiem” traktuje ten tekst wielowymiarowo, widząc w nim coś więcej niż tylko literacką fikcję:
„Kamienie na szaniec” to zarazem pierwsze historyczne opracowanie, próba świadectwa, dydaktyczna opowieść dla współczesnych i dla potomnych oraz osobista relacja, dokument historyczny (dokument świadomości i dokument epoki), żarliwe wyznanie dopiero co przeżytej prawdy o ludziach.
Marek Zieliński w eseju „Niepokora pisarza” skupia się na moralnym wymiarze twórczości Kamińskiego. Zauważa, że autor odrzucił chłodną kalkulację na rzecz wyższych wartości i prostego przekazu:
Duch czasu bywa przewrotny. Omija wyniosłych i z dumą kreujących siebie i wciela się w tych, którzy literaturę za środek tylko mają i obok niej poprzez swoje bibliografie budują rzeczywistość poczętą z odwagi i z uczciwego namysłu. [...] Sukces artystyczny polega najczęściej na odwadze Kolumba i prostocie założeń. Aleksander Kamiński jest jednym z nielicznych, którzy dopłynęli do świata wartości. Nie zatopili oni siebie ani wiezionego ładunku, nie zamienili statku w muzeum. Rzucili swoim pisarstwem wyzwanie rozumowi i trzeźwej spekulacji, w których nie starcza już miejsca na ideał.
Krystyna Heska-Kwaśniewicz analizuje proces powstawania narodowego mitu. Według niej opowieść o harcerzach dawno przestała być zwykłą lekturą. Badaczka przywołuje opinię historyka Janusza Tazbira, który zaliczył utwór Kamińskiego do dwunastu dzieł najsilniej kształtujących polską świadomość narodowąPoczucie przynależności do narodu, znajomość jego historii, kultury i wspólnych wartości, budujące tożsamość zbiorową.:
Nie każda książka staje się legendą. To przywilej tekstów wyjątkowych, które tak mocno wrastają w świadomość narodową, że zaczynają nią rządzić. Takie są właśnie „Kamienie na szaniec”, książka, która w sposób decydujący wpłynęła na historyczną i moralną wizję lat 1939-1945, stała się epitafium i testamentem. Sięgają po nią kolejne pokolenia Polaków kierowane nie nakazem lekturowym, lecz moralnym.