Cechy gatunkowe „Potopu”

Blisko tysiącstronicowy utwór stanowi doskonały przykład powieści historycznejPowieść historyczna Gatunek epiki, w którym świat przedstawiony umieszczony jest w epoce odległej od czasów autora, oparty na źródłach i badaniach.. Sienkiewicz nie stworzył tego gatunku od zera. Zsyntetyzował dotychczasowe osiągnięcia literatury dziewiętnastowiecznej, doprowadzając je do perfekcji. Pisarz wypracował własną, odautorską koncepcję historii. Traktował literaturę jako narzędzie do ożywiania suchych faktów. W szkicu „O powieści historycznej” pisał:

„Powieść historyczna nie tylko nie potrzebuje być poniewieraniem prawdy dziejowej, ale może być jej objaśnieniem i dopełnieniem. Ona powlecze odpowiednią barwą szare mury wzniesione przez historię, ona wypełni odpowiednio ich szczeliny, odtworzy na mocy analogii odarte przez czas ornamenty, odgadnie to, co być mogło, wygrzebie, co zostało zapomniane, i nie przekraczając zdarzeń dziejowych, może ułatwić ich zrozumienie”.

Aby osiągnąć ten efekt, autor sięgnął po autentyczne źródła. Inspirował się pamiętnikamiPamiętniki Relacje o wydarzeniach, których autor był uczestnikiem lub naocznym świadkiem, pisane z perspektywy czasu. Jana Chryzostoma Paska, tekstami Augustyna Kordeckiego („Nowa Gigantomachia”) oraz Wespazjana Kochowskiego. Z drugiej strony czerpał pełnymi garściami z literatury popularnej. Wyraźnie widać tu echa powieści płaszcza i szpadyPowieść płaszcza i szpady Odmiana powieści historyczno-przygodowej, pełna pojedynków, intryg dworskich i brawurowych ucieczek. Aleksandra Dumasa, takich jak „Trzej muszkieterowie” czy „Hrabia Monte Christo”.

Dwa nurty fabularne i zawrotne tempo

Fabuła opiera się na dwóch równorzędnych filarach. Pierwszy to wątek historyczno-polityczny, którego osią jest potop szwedzkiPotop szwedzki Najazd Szwecji na Rzeczpospolitą w latach 1655–1660, który przyniósł ogromne zniszczenia kraju. i jego moralne konsekwencje dla narodu. Drugi to wątek romansowy, zbudowany na schemacie trójkąta miłosnegoTrójkąt miłosny Klasyczny motyw fabularny, w którym o względy jednej osoby rywalizują dwie inne.. O serce Aleksandry Billewiczówny walczą Andrzej Kmicic i Bogusław Radziwiłł.

Powieść charakteryzuje się niesamowitą dynamiką. Sienkiewicz zrezygnował z rozwlekłych analiz psychologicznych na rzecz behawioryzmuBehawioryzm w literaturze Sposób kreacji bohatera polegający na ukazywaniu jego psychiki wyłącznie poprzez czyny, gesty i słowa.. Postaci nieustannie się przemieszczają, walczą, uciekają. Akcja obfituje w nagłe zwroty: aresztowanie wiernych ojczyźnie oficerów w Kiejdanach, brawurowa ucieczka Bogusława, czy wreszcie wysadzenie szwedzkiej kolubrynyKolubryna Ciężkie działo oblężnicze używane w XVI i XVII wieku, charakteryzujące się długą lufą. przez Kmicica. Opisy przyrody i stanów wewnętrznych ustępują miejsca żywym dialogom i czasownikom oznaczającym ruch.

Galeria wyrazistych postaci

Sposób kreowania bohaterów to jeden z największych triumfów Sienkiewicza. Juliusz Kijas w swojej monografii stwierdził:

„Nie zapomni ich nigdy, kto bodaj raz tę powieść przeczytał, zwłaszcza że każda z nich posiada swoje odrębne cechy, dzięki którym tak liczne osoby nie mieszają się w pamięci czytelnika”.

Bohaterowie są definiowani przez swoje czyny. Pisarz rzadko serwuje czytelnikowi suche, encyklopedyczne wstępy. Kmicica poznajemy nie przez opis jego wyglądu, ale przez to, jak z impetem wpada do Wodoktów i każe strzelać do rodowych portretów. Zagłoba od razu jawi się jako sprytny gawędziarz, a Janusz Radziwiłł jako uosobienie pychy i zdrady.

Sienkiewicz wykorzystał tradycyjne typy literackie. Zagłoba to klasyczny miles gloriosusMiles gloriosus Z łaciny żołnierz samochwała. Komediowy typ bohatera, który wyolbrzymia swoje zasługi wojenne, a w rzeczywistości unika walki., Kmicic to porywczy awanturnik przechodzący przemianę, a Wołodyjowski – niedościgniony mistrz szabli. Świat przedstawiony dzieli się na postacie czysto historyczne (Janusz i Bogusław Radziwiłłowie, król Jan Kazimierz), postacie historyczne przetworzone literacko (Michał Wołodyjowski, który w rzeczywistości zginie później w Kamieńcu Podolskim) oraz całkowicie fikcyjne (Zagłoba, Oleńka).

Literacki tygiel, czyli zbieg wielu konwencji

Juliusz Kleiner w szkicu „Artyzm Sienkiewicza” zauważył, że choć pisarz był spadkobiercą romantyków, tworzył z klasyczną miarą i kompozycją. W „Potopie” harmonijnie współistnieją elementy wielu gatunków:

• Motywy baśniowe – bohaterowie wychodzą cało z beznadziejnych sytuacji, dobro ostatecznie triumfuje nad złem, a całość wieńczy motyw baśniowyMotyw baśniowy Element świata przedstawionego oparty na cudowności, schemacie walki dobra ze złem i szczęśliwym zakończeniu. w postaci sformułowania: „pan Andrzej żył (...) długo w przykładnej zgodzie i miłości z Laudą”.


• Pierwiastki epopei – widoczne w panoramicznym ujęciu społeczeństwa i ukazaniu zrywu narodowego w obronie ojczyzny. Utwór ma cechy epopeiEpopeja (epos) Rozbudowany utwór epicki ukazujący losy narodu w przełomowym momencie historycznym..


• Cechy powieści przygodowej i westernu – pojedynki, porwania, pościgi, oblężenia (Jasna Góra, Warszawa) i wielkie bitwy (Warka, Prostki). Dwóch skrajnie różnych mężczyzn rywalizuje o jedną kobietę.


• Elementy legendy i apokryfu – obecne zwłaszcza w mistycznych opisach obrony Częstochowy oraz w proroctwach, takich jak przepowiednia starosty Łuszczewskiego. Tekst nabiera tu cech apokryfuApokryf Tekst nawiązujący tematycznie do Biblii, ale nieuznany przez Kościół za natchniony; tu: tekst o charakterze profetycznym i wizyjnym..


• Realizm obyczajowy – drobiazgowe, realistyczneRealizm Metoda twórcza polegająca na wiernym, obiektywnym odtwarzaniu rzeczywistości w dziele literackim. opisy życia codziennego, uczt, strojów i zachowań magnateriiMagnateria Najwyższa, najbardziej wpływowa i najbogatsza warstwa szlachty w dawnej Polsce. oraz drobnej szlachty.

Ten ostatni element doskonale widać w plastycznych opisach biesiad. Sienkiewicz z reporterską precyzją odtwarza przepych uczty w Kiejdanach:

„Stół zastawiony był w podkowę, na trzysta osób, i giął się pod srebrem i złotem. Książę Janusz, jako część majestatu królewskiego w sobie mający i tylu królom pokrewny, wziął obok księżnej miejsce najwyższe, a wszyscy przechodząc mimo kłaniali się nisko i zasiadali wedle godności (...)”.

Zupełnie inaczej, choć równie szczegółowo, pisarz kreśli obraz swojskich, szlacheckich zaręczyn w Wodoktach:

„Wodokty zmieniły się jakoby w obóz. Przez cały dzień rżnięto z rozkazu miecznika barany i woły, wykopywano z ziemi beczki miodu i piwa. Wieczorem zasiedli wszyscy do uczty, starsi i znamienitsi w komnatach, młodsi w czeladnej, prostactwo również weseliło się przy ogniskach na podwórzu”.

Umiejętność płynnego łączenia tych wszystkich konwencji – od wzniosłego eposu po awanturniczy romans – stanowi o ponadczasowym sukcesie gatunkowym „Potopu”.