Typy narracji w Potopie
W Potopie Henryka Sienkiewicza dominuje narracja trzecioosobowa i wszechwiedząca, łącząca perspektywę XIX-wiecznego historyka z konwencją powieści przygodowej. Pisarz płynnie zmienia role narratora, wcielając się w staropolskiego gawędziarza, autora herbarza lub obiektywnego kronikarza. Taki zabieg pozwala na wiarygodne splecenie wielkiej historii z dynamicznymi losami fikcyjnych bohaterów.
Autor: Katarzyna Paśnicka
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Wszechwiedza i historyczny obiektywizm
Sienkiewicz stosuje w powieści tradycyjną narrację trzecioosobową. Narrator patrzy na wydarzenia z perspektywy współczesnej autorowi, czyli z końca XIX wieku. Zachowuje przy tym duży obiektywizm. Subiektywne oceny i bezpośrednie zwroty do czytelnika pojawiają się tu rzadziej niż w pozostałych częściach TrylogiiCykl trzech powieści historycznych Henryka Sienkiewicza: Ogniem i mieczem, Potop oraz Pan Wołodyjowski, pisanych ku pokrzepieniu serc..
Pisarz nie trzyma się jednak sztywno jednego tonu. Wszechwiedzący narrator płynnie zmienia maski, dostosowując styl do opisywanej sytuacji. Występuje w powieści jako:
- kronikarz relacjonujący przebieg kampanii wojennych,
- autor staroszlacheckiego pamiętnika lub herbarza,
- historyk oceniający z dystansu dawne czasy,
- opowiadacz dynamicznej historii przygodowej.
Świetnie widać to już na pierwszych stronach powieści. Opis rodu Billewiczów przypomina wyciąg ze szlacheckiego herbarza. Sienkiewicz przełamuje go jednak komentarzem z perspektywy badacza dziejów:
gniazdo ich... istniejące do dziś
Wielka polityka i prywatne losy
W partiach opisujących sytuację polityczną i ruchy wojsk narrator przyjmuje formę chłodnego, historycznego szkicu. Zna przyszłość. Wie, jakie konsekwencje dla Rzeczypospolitej przyniosą konkretne decyzje i zdrady.
Pisząc Potop, Sienkiewicz opierał się na autentycznych źródłach historycznych, m.in. na Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska. Dzięki temu stylizowany język narratora i bohaterów brzmi niezwykle wiarygodnie, oddając ducha sarmackiej Polski.
Znacznie częściej pisarz łączy suche fakty z emocjami fikcyjnych bohaterów. Wszechwiedza narratora ogranicza się wtedy do tła historycznego, które czytelnik może łatwo zweryfikować. Losy postaci takich jak Andrzej Kmicic czy Oleńka Billewiczówna są prowadzone tak, aby trzymać w napięciu. Czytelnik zna finał wojny polsko-szwedzkiej, ale nie wie, jak potoczą się prywatne ścieżki bohaterów.
Psychologia postaci
Charaktery postaci poznajemy głównie przez ich czyny, dialogi i reakcje w sytuacjach skrajnych. Narrator rzadko wchodzi w ich umysły, pozwalając, by akcja mówiła sama za siebie.
Od tej reguły istnieją wyjątki. Kiedy wymaga tego waga wydarzeń, Sienkiewicz wprowadza pogłębione opisy przeżyć wewnętrznych. Najlepszym przykładem jest psychomachiaMotyw literacki oznaczający wewnętrzną walkę dobra ze złem o duszę człowieka. W Potopie obrazuje moralne dylematy zdrajców i grzeszników. Janusza Radziwiłła. Po ogłoszeniu aktu zdrady na zamku w Kiejdanach narrator szczegółowo analizuje udrękę, pychę i wyrzuty sumienia wielkiego hetmana litewskiego.