klp.plSienkiewicz pisał swoją powieść w czasach zaborów. Jego głównym celem było przypomnienie momentu, w którym Rzeczpospolita podniosła się z całkowitego upadku i wyparła wroga. Aby osiągnąć ten efekt, pisarz nagiął nieco historyczne realia i wyidealizował swoich bohaterów. Przedstawienie zjednoczonego narodu w walce ze Szwedami pozwoliło mu uwypuklić odwagę, zdolności strategiczne i bezwarunkową miłość do ojczyzny.
W rzeczywistości historycznej XVII wieku chłopi rzadko angażowali się w obronę kraju, traktując wojny jako konflikt między panami. Sienkiewicz celowo wyolbrzymił ich rolę w „Potopie”. Chciał w ten sposób pokazać XIX-wiecznym czytelnikom, że odzyskanie niepodległości jest możliwe tylko wtedy, gdy do walki włączy się cały naród, solidarnie ponad podziałami stanowymi.
Władca i wierni magnaci
Na szczycie drabiny społecznej stoi król Jan II Kazimierz Waza oraz jego żona, Maria Ludwika Gonzaga. Sienkiewicz kreuje monarchę na mądrego, sprawiedliwego ojca narodu, który boleje nad zdradą szlachty, ale potrafi jej wybaczyć. Wśród magnateriiMagnateria Najwyższa, najbogatsza warstwa szlachty w dawnej Polsce, posiadająca ogromne majątki ziemskie i prywatne wojska. również nie brakuje patriotów. Choć ród Radziwiłłów dopuszcza się zdrady, równoważą to postacie takie jak Paweł Sapieha, Jerzy Lubomirski czy Jan „Sobiepan” Zamoyski. Stawiają oni dobro Rzeczypospolitej ponad prywatne interesy i własne ambicje.
Duchowieństwo i obrona Jasnej Góry
Szczególną rolę w powieści odgrywa duchowieństwo, które staje się moralnym drogowskazem dla błądzącego narodu. Symbolem niezłomnej wiary i oporu jest ojciec Augustyn Kordecki. Przeor dowodzi obroną Jasnej GóryJasna Góra Klasztor paulinów w Częstochowie, którego udana obrona w 1655 roku stała się symbolicznym punktem zwrotnym w wojnie ze Szwedami. przez niemal czterdzieści dni. Jego charyzma, odwaga i ufność w boską opatrzność sprawiają, że garstka obrońców odpiera ataki potężnej armii. Kordecki ukrywa również oryginał obrazu Matki Boskiej, chroniąc go przed profanacją i zrabowaniem.
Mieszczanie i chłopi w walce z najeźdźcą
Patriotyzm w „Potopie” nie jest domeną wyłącznie szlachty. Sienkiewicz z ogromnym uznaniem pisze o niższych warstwach społecznych. Mieszczanie z Warszawy, Lwowa czy Częstochowy są gotowi do największych poświęceń dla ratowania kraju.
O mieszczanach tylko słyszał Kmicic, iż dawnych czasów, pogrążonej ojczyzny i króla żałują (...) Mówiono też, że cechy miały broń ukrytą, zwłaszcza płatnerze, rzeźnicy, kuśnierze i potężny cech szewiecki (...) i przy lada pomocy z zewnątrz, gotowi by byli na Szwedów uderzyć.
Podobną determinacją wykazuje się wiejski lud. Chłopi, mimo braku wojskowego wyszkolenia, masowo ruszają do lasów, by prowadzić działania w ramach wojny szarpanejWojna szarpana Taktyka walki polegająca na unikaniu wielkich bitew na rzecz ciągłych, niespodziewanych ataków małych oddziałów na siły wroga..
(...) chłopi bowiem po równi ze szlachtą i mieszczany wyciągnęli do lasów. Lud z gór, lud z puszcz głębokich, lud z ługów i pól tkwił w lasach, czynił zasieki Szwedom po drodze, napadał na mniejsze prezydia, wycinał w pień podjazdy. Cepy, widły i kosy nie gorzej od szlacheckich szabel opłynęły krwią szwedzką.
Doskonałym przykładem chłopskiego męstwa jest Michałko. Ten prosty chłopak naprowadza polską chorągiew na Szwedów i sam bierze udział w bitwie, zyskując podziw szlachty oraz Stefana Czarnieckiego. Z kolei tatrzańscy górale ratują króla Jana Kazimierza z zasadzki w wąwozie, a później dziesiątkują oddziały szwedzkie i zmuszają do odwrotu siły Wrzeszczowicza.
Obraz zjednoczonego narodu
„Potop” to monumentalny obraz solidarności. Sienkiewicz z pietyzmem ukazał, jak Polacy ze wszystkich stanów budzą się z letargu, rosną w siłę i zaczynają wierzyć w zwycięstwo. Cała struktura powieści została podporządkowana nadrzędnej idei, którą pisarz podsumował w ostatnim zdaniu zamykającym całą TrylogięTrylogia Sienkiewicza Cykl trzech powieści historycznych: „Ogniem i mieczem”, „Potop” oraz „Pan Wołodyjowski”, pisanych w latach 1883–1888.: „Na tym kończy się ten szereg książek pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie – dla pokrzepienia serc”.
Autor: