Materiał źródłowy powieści

Sienkiewicz przygotowywał się do pisania bardzo skrupulatnie. Zanim zaczął tworzyć fabułę, przestudiował dzieła współczesnych mu badaczy. Szukał w nich faktów o przebiegu kampanii wojennych i życiorysów autentycznych postaci. Korzystał między innymi z następujących monografii:

• Antoniego Walewskiego – Historia wyzwolenia Polski za panowania Jana Kazimierza,


• Karola Szajnochy – Krzysztof Opaliński,


• Bernarda Kalickiego – Bogusław Radziwiłł,


• Kazimierza Jarochowskiego – Wielkopolska w czasie pierwszej wojny szwedzkiej.

Pamiętniki i kroniki z epoki

Suche fakty historyczne nie wystarczały do stworzenia pełnokrwistej powieści. Sienkiewicz szukał autentycznego języka i świadectw szlacheckiej mentalności. Znalazł je w pamiętnikachPamiętnik Gatunek literatury osobistej, relacja o wydarzeniach, których autor był uczestnikiem lub naocznym świadkiem. z XVII wieku. Największy wpływ na kształt „Potopu” wywarły zapiski Jana Chryzostoma Paska, a także relacje Mikołaja Jemiołowskiego i Jakuba Łosia.

Pisarz sięgał również po teksty o charakterze propagandowym i kronikarskim. Oblężenie Jasnej Góry opisał, opierając się na Nowej Gigantomachii przeora Augustyna KordeckiegoAugustyn Kordecki Paulin, przeor klasztoru na Jasnej Górze, dowodził obroną sanktuarium podczas potopu szwedzkiego.. Wykorzystał Klimaktery Wespazjana Kochowskiego oraz poemat Samuela Twardowskiego Wojna domowa.

Wśród źródeł znalazły się też dokumenty osobiste samych magnatów, takie jak Żywot księcia Bogusława Radziwiłła przez niego samego napisany. Listę uzupełniały Księga pamiętnicza Stefana Mikoszy oraz Historia Polski od śmierci Władysława IV Wawrzyńca Rudawskiego.

Dokumenty obyczajowe z innych epok

Nie wszystkie materiały źródłowe dotyczyły bezpośrednio lat 1655–1660. Sienkiewicz traktował niektóre teksty wyłącznie jako kopalnię wiedzy o staropolskich obyczajach i wojskowości. Wykorzystał korespondencję hetmana litewskiego Jana Karola Chodkiewicza, choć ten żył kilkadziesiąt lat przed potopem szwedzkim.

Pisarz czerpał również z osiemnastowiecznego Opisu obyczajów Jędrzeja KitowiczaJędrzej Kitowicz Ksiądz i historyk, autor najsłynniejszego opisu życia codziennego, kultury i obyczajów w czasach saskich.. Znajdował tam gotowe prototypy charakterystycznych scen biesiadnych, sejmikowych i wojskowych. Pozwoliło mu to zbudować niezwykle plastyczne tło dla przygód Andrzeja Kmicica.