Współczesność

Czym jest współczesność w literaturze?

Literatura współczesna nie posiada jednej, uniwersalnej nazwy, która charakteryzowałaby ją przez obowiązujący prąd, styl czy kierunek filozoficzny. Nie znajdziemy tu spójnego fundamentu, jak miało to miejsce w przypadku romantyzmuromantyzm Epoka literacka z pierwszej połowy XIX wieku, kładąca nacisk na uczucia, bunt, indywidualizm i mistycyzm. czy pozytywizmupozytywizm Ruch literacki i społeczny po upadku powstania styczniowego, promujący pracę u podstaw i kult nauki.. Powojenna literatura polska nie stanowi odrębnej, jednorodnej epoki. Bernadetta Żynis w pracy Ilustrowane dzieje literatury trafnie podsumowuje ten problem:

Literatura współczesna, której początek umownie sytuujemy w latach 1944-1945, nie posiada nazwy charakteryzującej ją przez obowiązujący, powszechnie przyjęty prąd, styl, kierunek filozoficzny [...]. Powojenna współczesna literatura polska (epitet „powojenna” nie określa literatury, a jedynie wskazuje na jej historyczny zakres) nie stanowi jakiejś odrębnej epoki literackiej. Nie istnieje w jej obrębie prąd, który stanowiłby podstawę charakterystyki twórczości tego okresu i dałby nazwę wyróżniającą go spośród innych epok.

Sama periodyzacja budzi kontrowersje. Badacze do dziś toczą spór o oficjalny początek epoki. Część z nich wskazuje na wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 roku, argumentując to całkowitym przewrotem we wszystkich dziedzinach ludzkiego życia. Przeważa jednak pogląd, że współczesność rozpoczęła się w 1945 roku, wraz z nastaniem nowego ładu polityczno-gospodarczego.

Kalendarium epoki: Tło historyczne literatury

Twórczość pisarzy współczesnych jest nierozerwalnie związana z historią drugiej połowy XX wieku. Zrozumienie tekstów z tego okresu wymaga znajomości kluczowych wydarzeń politycznych i społecznych.

Lata 40. – Nowy porządek świata

Rok 1945 przyniósł koniec wojny i początek nowego podziału globu. W lutym konferencja w Jałcie ustanowiła ład jałtańskiład jałtański Porządek polityczny po II wojnie światowej, dzielący Europę na strefy wpływów USA i ZSRR.. Polska, na mocy układu z ZSRR z kwietnia, wpadła w orbitę sowieckich wpływów. Wiosną w San Francisco powołano do życia ONZ. W czerwcu w Moskwie odbył się pokazowy „proces szesnastu”. Podstępnie aresztowani przez NKWDNKWD Sowiecka tajna policja polityczna, odpowiedzialna za masowe represje, zsyłki i zbrodnie na Polakach. przywódcy Polskiego Państwa PodziemnegoPolskie Państwo Podziemne Tajne struktury państwa polskiego działające w czasie II wojny światowej, podległe rządowi w Londynie. zostali skazani w sfingowanym procesie. Historyk Norman Davies pisał o tym wydarzeniu:

(...) był kluczowym wydarzeniem ukazującym kierunek sowieckiej polityki. Stanowił potwierdzenie zarówno złej woli komunistów, jak i ich determinacji w niszczeniu wszystkich przeciwników politycznych. Był wzorcowym procesem pokazowym [...]; nie miał nic wspólnego z prawdziwymi przestępstwami.

W tym samym czasie Bolesław Bierut powołał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Lipcowa konferencja w Poczdamie wytyczyła nową zachodnią granicę Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej. W kraju narastał terror – w lipcu NKWD przeprowadziło obławę augustowską, a państwo powołało Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, czyli aparat cenzurycenzura Kontrola państwa nad publikacjami, mediami i sztuką, w PRL służąca tłumieniu opozycji i wolności słowa.. W sierpniu podpisano umowę o granicy na linii Curzonalinia Curzona Proponowana po I wojnie światowej linia graniczna, która ostatecznie stała się wschodnią granicą Polski po 1945 roku., a we wrześniu polski rząd zerwał konkordatkonkordat Umowa międzynarodowa zawierana między państwem a Stolicą Apostolską, regulująca pozycję Kościoła. z Watykanem. Światowy konflikt ostatecznie zakończyła kapitulacja Japonii.

W 1946 roku Polska została niestałym członkiem Rady Bezpieczeństwa ONZ. W marcu Winston Churchill w Fulton wygłosił słynne przemówienie, definiując nowy podział Europy:

Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem zapadła żelazna kurtynażelazna kurtyna Metaforyczne określenie podziału Europy na blok zachodni i komunistyczny wschodni. dzieląc nasz Kontynent. Poza tą linią pozostały stolice tego, co dawniej było Europą Środkową i Wschodnią. [...] wszystkie te miasta i wszyscy ich mieszkańcy leżą w czymś, co trzeba nazwać strefą sowiecką.

We wrześniu James Byrnes w Stuttgarcie określił polskie granice zachodnie jako „rozwiązanie tymczasowe”. W Polsce przed wyborami masowo aresztowano opozycjonistów. Rok 1947 to sfałszowane wybory do Sejmu Ustawodawczego i objęcie teki premiera przez Józefa Cyrankiewicza. Na świecie połączono strefy okupacyjne Niemiec w Bizonię. W Grecji trwała wojna domowa. USA ogłosiły doktrynę Trumanadoktryna Trumana Amerykańska polityka z 1947 roku zakładająca powstrzymywanie ekspansji komunizmu na świecie. oraz plan Marshallaplan Marshalla Amerykański program pomocy gospodarczej dla zniszczonej wojną Europy. – Polska, pod naciskiem ZSRR, musiała z niego zrezygnować. W Szklarskiej Porębie powołano KominformKominform Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, narzędzie sowieckiej kontroli nad państwami satelickimi.. Rozpoczął się też globalny proces dekolonizacjidekolonizacja Proces rozpadu imperiów kolonialnych i powstawania niepodległych państw w Afryce i Azji., m.in. podział Indii Brytyjskich.

W 1948 roku we Wrocławiu odbył się propagandowy Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju. Rozpoczęła się blokada Berlina. Na Bliskim Wschodzie powstało państwo Izrael. W Polsce Bolesław Bierut został I sekretarzem KC PPR, a Stefan Wyszyński – Prymasem. ONZ uchwaliło Powszechną Deklarację Praw Człowieka. Rok 1949 przypieczętował podział świata: wschód powołał RWPGRWPG Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, organizacja zrzeszająca państwa bloku wschodniego, zależna od ZSRR., zachód utworzył NATONATO Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, sojusz wojskowy państw zachodnich utworzony w 1949 roku.. Powstały dwa państwa niemieckie (RFN i NRD) oraz Chińska Republika Ludowa.

Lata 50. – Stalinizm i pierwsze bunty

W 1950 roku wybuchła wojna w Korei, a Polska podpisała układ z NRD w Zgorzelcu. W 1951 Japonia zawarła pokój z państwami zachodnimi. Rok 1952 przyniósł w Polsce uchwalenie stalinowskiej konstytucji PRL, umowę o budowie Pałacu Kultury i Nauki oraz pierwszą polską audycję Radia Wolna Europa z Monachium. Bolesław Bierut objął urząd premiera.

Przełomem był rok 1953 – śmierć Józefa Stalina zapoczątkowała powolną odwilżodwilż Okres złagodzenia terroru komunistycznego i cenzury po śmierci Józefa Stalina.. W 1954 rozwiązano Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, a w 1955 powołano Układ WarszawskiUkład Warszawski Sojusz polityczno-wojskowy państw bloku wschodniego, odpowiedź na powstanie NATO.. Austria odzyskała suwerenność, a RFN włączono do NATO.

Rok 1956 wstrząsnął blokiem wschodnim. Na XX Zjeździe KPZR Nikita Chruszczow potępił kult jednostkikult jednostki Bezkrytyczne uwielbienie przywódcy w państwie totalitarnym, charakterystyczne dla rządów Stalina.:

Terror ten był faktycznie skierowany nie przeciwko resztkom rozbitych klas wyzyskiwaczy, lecz przeciwko uczciwym pracownikom partii i państwa radzieckiego [...]. Bardzo ciężkie następstwa [...] miała także ta okoliczność, że w ciągu lat 1937–1941 wskutek podejrzliwości Stalina unicestwiono na podstawie oszczerczych oskarżeń wielu dowódców wojskowych.

W Polsce wybuchł Poznański CzerwiecPoznański Czerwiec Pierwszy masowy strajk robotników w PRL w 1956 roku, krwawo stłumiony przez wojsko i milicję. – pierwszy strajk generalny. Władzę przejął Władysław Gomułka, utworzono MSW i Służbę Bezpieczeństwa. Na Węgrzech wybuchło krwawo stłumione powstanie. Na świecie trwał kryzys sueski, a Maroko, Sudan i Tunezja ogłosiły niepodległość. Rozpoczął się wyścig kosmiczny.

W 1957 podpisano Traktaty Rzymskie (zalążek EWG), a USA ogłosiły doktrynę Eisenhowera. W 1958 Mao Tse-tung rozpoczął katastrofalny „wielki skok” w Chinach, a Charles de Gaulle został prezydentem V Republiki we Francji. Rok 1959 to rewolucja na Kubie pod wodzą Fidela Castro i budowa rurociągu „Przyjaźń”.

Lata 60. – Podział świata i wyścig zbrojeń

Rok 1960 przeszedł do historii jako Rok Afryki (16 państw odzyskało niepodległość). W 1961 Jurij Gagarin poleciał w kosmos. W sierpniu wzniesiono mur berlińskimur berliński System umocnień dzielący Berlin na część wschodnią i zachodnią, fizyczny symbol zimnej wojny.. W Polsce wprowadzono ośmioletnią szkołę podstawową. Rok 1962 przyniósł kryzys kubańskikryzys kubański Konflikt między USA a ZSRR o sowieckie rakiety na Kubie, grożący wybuchem wojny nuklearnej., który o mało nie doprowadził do wojny nuklearnej. Rozpoczął się II Sobór Watykański, wprowadzający ekumenizmekumenizm Ruch dążący do zbliżenia i współpracy różnych wyznań chrześcijańskich. i języki narodowe do liturgii. Ojciec Pio miał powiedzieć do papieskiego wysłannika: Na miłość boską, szybko zakończcie ten Sobór!

W 1963 zamordowano prezydenta Johna F. Kennedy'ego. W 1964 Leonida Breżniewa wybrano na następcę Chruszczowa. Rok 1965 to eskalacja wojny w Wietnamie i słynne orędzie polskich biskupów – list do biskupów niemieckichlist do biskupów niemieckich Orędzie z 1965 roku zawierające słynne słowa: "przebaczamy i prosimy o przebaczenie".. W 1966 obchodzono 1000-lecie Państwa Polskiego, a Francja wycofała się ze struktur wojskowych NATO. W 1967 wybuchła wojna sześciodniowa na Bliskim Wschodzie, a w Grecji władzę przejęła junta czarnych pułkowników.

Rok 1968 to czas wstrząsów. W Polsce wybuchły protesty studenckie po zakazie wystawiania „Dziadów”. Wojska Układu Warszawskiego najechały Czechosłowację, dławiąc praską wiosnępraska wiosna Okres liberalizacji politycznej w Czechosłowacji w 1968 roku, brutalnie przerwany zbrojną interwencją.. ZSRR ogłosił doktrynę Breżniewadoktryna Breżniewa Sowiecka zasada usprawiedliwiająca zbrojną interwencję w państwach bloku wschodniego w obronie komunizmu. o ograniczonej suwerenności. W 1969 doszło do walk sowiecko-chińskich nad Ussuri, a Neil Armstrong stanął na Księżycu, wypowiadając słowa:

To jest mały krok człowieka, ale wielki krok ludzkości.

Lata 70. – Odprężenie i kryzysy

W 1970 Polska i RFN podpisały układ o nienaruszalności granic. W grudniu podwyżki cen wywołały na Wybrzeżu wydarzenia grudniowewydarzenia grudniowe Krwawo stłumione protesty robotników na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku, w których zginęły co najmniej 44 osoby.. Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek. W 1971 Kongo zmieniło nazwę na Zair. W 1972 USA i ZSRR podpisały układ SALT I. Gierek otworzył Polskę na Zachód, a Watykan uznał polskie granice zachodnie.

Rok 1973 przyniósł przewrót generała Pinocheta w Chile, wojnę Jom Kipur, wycofanie wojsk USA z Wietnamu oraz kryzys naftowy wywołany przez OPEC. W 1974 w Portugalii wybuchła rewolucja goździków, a w USA afera Watergate zmusiła Nixona do dymisji. W 1975 upadł Sajgon, zmarł generał Franco, a w Helsinkach podpisano Akt Końcowy KBWE. W Polsce wprowadzono podział na 49 województw.

W 1976 po protestach w Radomiu i Ursusie powstał KORKOR Komitet Obrony Robotników, polska organizacja opozycyjna pomagająca represjonowanym po strajkach w 1976 roku.. W 1977 utworzono ROPCiO. Rok 1978 to lot Mirosława Hermaszewskiego w kosmos, porozumienie w Camp David i historyczny wybór Karola Wojtyły na papieża. W 1979 Jan Paweł II odbył pierwszą pielgrzymkę do Polski. USA i ZSRR podpisały układ SALT II, a w Europie zaplanowano wprowadzenie wspólnej waluty.

Lata 80. – Droga do wolności

W 1980 państwa zachodnie zbojkotowały igrzyska w Moskwie z powodu sowieckiej interwencji w Afganistanie. Ronald Reagan został prezydentem USA. W Polsce 13 grudnia 1981 roku wprowadzono stan wojennystan wojenny Stan nadzwyczajny wprowadzony w Polsce w celu zniszczenia opozycji i NSZZ "Solidarność".. W 1982 wybuchła wojna o Falklandy, a Helmut Kohl został kanclerzem RFN. Zmarł Leonid Breżniew.

W 1983 zniesiono stan wojenny w Polsce. Jan Paweł II odbył drugą pielgrzymkę do ojczyzny. Milicja śmiertelnie pobiła Grzegorza Przemyka. W 1984 państwa socjalistyczne zbojkotowały igrzyska w Los Angeles. W 1985 Michaił Gorbaczow przejął władzę w ZSRR, rozpoczynając proces pierestrojkipierestrojka Program reform gospodarczych i politycznych w ZSRR zainicjowany przez Michaiła Gorbaczowa w latach 80.. Rok 1986 przyniósł katastrofę w Czarnobylu. W 1987 papież podczas trzeciej pielgrzymki do Polski mówił o czterech prawach warunkujących postęp: do prawdy, wolności, sprawiedliwości i miłości.

Przełom nastąpił w 1989 roku. Obrady okrągłego stołuokrągły stół Negocjacje między władzami PRL a opozycją w 1989 roku, które doprowadziły do częściowo wolnych wyborów. i czerwcowe wybory zapoczątkowały upadek komunizmu w Polsce. Powstał rząd Tadeusza Mazowieckiego. Jesień Narodów ogarnęła Europę, upadł mur berliński. Grudniowe spotkanie Busha i Gorbaczowa na Malcie symbolicznie zakończyło epokę zimnej wojny.