Główne gatunki i konwencje prozatorskie współczesności

• 1945
  Koniec II wojny światowej

  Początek nowej rzeczywistości politycznej i literackiej w Polsce.

• 1956
  Odwilż październikowa

  Złagodzenie cenzury, powrót groteski i debiuty pokolenia '56.

• 1989
  Upadek komunizmu

  Koniec podziału na literaturę krajową i emigracyjną.

Esej literacki

Wiek XX to czas absolutnej dominacji eseju. Gatunek ten zrewolucjonizował prozę, wpływając na kształt nowoczesnej powieści. Zastąpił tradycyjną fikcję swobodnym dociekaniem i refleksją.

Esej jest eklektycznymŁączenie w jedną całość elementów z różnych stylów, gatunków lub epok. i hybrydycznymMieszanie się różnych konwencji literackich w obrębie jednego utworu. tworem. Przeplata fakty z fikcją, a poezję z chłodnym językiem nauki. Józef Olejniczak wskazuje cztery filary tego gatunku. Pierwszy to podmiot literackiFikcyjna lub autentyczna osoba mówiąca w utworze, wyrażająca swoje przemyślenia., który ujawnia się poprzez interpretację problemu. Drugi to swobodna narracjaSposób opowiadania o wydarzeniach w utworze literackim., nieliniowa i podporządkowana refleksji. Trzeci filar to skrajny subiektywizm. Autor nie musi być bezstronny – ma zająć stanowisko i go bronić. Czwarty element to styl, balansujący między poetycką ozdobnością a naukowym scjentyzmemPogląd filozoficzny ufający wyłącznie poznaniu naukowemu i ścisłej terminologii..

Polska szkoła eseju wyróżnia się na tle Europy. Łączy staropolską tradycję gawędySwobodna opowieść o charakterze ustnym, pełna dygresji i bezpośrednich zwrotów do słuchacza. z potężną erudycją. Twórcy chętnie sięgali po wątki autobiograficzne i autotematyczneSytuacja, w której dzieło literackie opowiada o samym procesie swojego powstawania.. Klasycznym przykładem jest „Rodzinna Europa” Czesława Miłosza.

Odmianą eseju są szkice z podróży. W „Dziennikach” Witolda Gombrowicza czy „Barbarzyńcy w ogrodzie” Zbigniewa Herberta relacja z wyprawy staje się jedynie pretekstem do głębszej refleksji nad kulturą. W czasach PRL-u esej o literaturze pozwalał twórcom przemycać wartości blokowane przez cenzuręUrzędowa kontrola publikacji, spektakli i audycji, ograniczająca wolność słowa.. Pisarze emigracyjni rozliczali w ten sposób widmo totalitaryzmuSystem rządów dążący do całkowitej kontroli nad życiem obywateli..

Dziennik intelektualny

Podstawą dziennika jest chronologicznośćUporządkowanie wydarzeń według czasu ich występowania. i regularność zapisków. Tematyka pozostaje jednak całkowicie dowolna. Autorzy łączą intymne wyznania z komentarzami politycznymi i recenzjami lektur.

W XX wieku osobiste notatki awansowały do rangi pełnoprawnej literatury. Polskie dzienniki powojenne nawiązują do szlacheckich silva rerumZ łaciny "las rzeczy"; staropolska księga domowa, w której zapisywano różnorodne informacje i teksty.. Ich siłą jest partykularyzmSkupienie się na własnych, lokalnych lub osobistych interesach z pominięciem szerszej perspektywy., fragmentaryczność i celowa „niegotowość” tekstu.

Dzienniki dzielą się na dwie grupy. Pierwsza to teksty pisane z myślą o publikacji. Autor od początku tworzy „w obecności” czytelnika. Należą tu „Dziennik” Witolda Gombrowicza, „Dziennik pisany nocą” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego czy „Rok myśliwego” Czesława Miłosza. Druga grupa to zapiski stricte intymne, niekalkulowane pod publiczkę. Świetnym przykładem jest „Dziennik bez samogłosek” Aleksandra Wata.

Dzienniki emigracyjne odegrały kolosalną rolę. Pisarze odcięci od krajowego czytelnika eksperymentowali z formą. Wprowadzali elementy fikcji i pastiszuUtwór literacki celowo naśladujący styl innego twórcy lub epoki, często w sposób żartobliwy., udowadniając artystyczny potencjał tego medium.

Groteska

Powrót groteski do polskiej literatury wiąże się z OdwilżąOkres po 1956 roku w Polsce, charakteryzujący się złagodzeniem cenzury i represji politycznych. 1956 roku. Pisarze odrzucili sztywne zasady socrealizmu i poetyki werystycznejKierunek w sztuce dążący do maksymalnie wiernego, niemal fotograficznego odtwarzania rzeczywistości.. Zafascynowała ich wolność, czarny humor i zachodni teatr absurduNurt w dramacie XX wieku ukazujący bezsens ludzkiej egzystencji i brak logiki w świecie..

Mistrzem polskiej groteski jest Sławomir Mrożek. Jego utwory to ostra satyra polityczna ukryta pod płaszczykiem absurdalnych sytuacji. Mrożek genialnie łączył prowincjonalną ludycznośćZamiłowanie do zabawy, rozrywki i żartu, często kojarzone z kulturą ludową. z narzucaną z góry ideą nowoczesnego społeczeństwa. W opowiadaniu „Wesele w Atomicach” wiejska potańcówka kończy się wojną nuklearną.

Groteski Mrożka miały czasem wymowę politycznej satyry, godzącej w świat doktrynerów, których pomysły, na siłę wprowadzane w życie, uzyskują tu postać absurdalnie odwrotną. Częściej jednak były czystym żartem wyobraźni, wyzwalającym utajone w świecie moce bezsensu.

Groteska pozwalała Mrożkowi obalać narodowe mity. W parodystycznyPrześmiewcze naśladowanie jakiegoś stylu, utworu lub zachowania w celu jego ośmieszenia. sposób wytykał Polakom ślepe posłuszeństwo wobec ideologii. Szczytowym osiągnięciem tego nurtu jest dramat „Tango” – brutalna diagnoza upadku tradycyjnych wartości i narodzin totalitaryzmu.

Reportaż literacki

Po 1956 roku reportaż stał się oknem na prawdziwą rzeczywistość. Gatunek ten, wywodzący się z francuskiej nowelistykiTwórczość obejmująca krótkie utwory epickie o zwartej akcji i wyraźnej puencie., łączył dziennikarską rzetelność z literacką formą.

Ojcem polskiego reportażu jest Melchior Wańkowicz. Jego „Bitwa o Monte Cassino” to monumentalna relacja z frontu. Wańkowicz stworzył też teoretyczne fundamenty gatunku w dziele „Karafka La Fontaine’a”.

W kraju mistrzostwo osiągnęła Hanna Krall. Jej zbiór „Trudności ze wstawaniem” ukazywał losy zwykłych ludzi miażdżonych przez system. Książka była tak niewygodna dla władzy, że cały nakład zniszczono, a tekst musiał ukazać się w drugim obieguNielegalny, podziemny ruch wydawniczy w państwach komunistycznych, omijający państwową cenzurę.. Najsłynniejszym dziełem Krall pozostaje jednak „Zdążyć przed Panem Bogiem” – wywiad z Markiem Edelmanem o powstaniu w getcie warszawskim.

Światowy rozgłos zdobył Ryszard Kapuściński. Jako korespondentDziennikarz przebywający za granicą lub w rejonie konfliktu, przesyłający stamtąd relacje. wojenny opisywał upadki reżimów w Afryce i Azji. Jego „Cesarz”, opowiadający o dworze etiopskiego dyktatora Hajle Selasje, był czytany w Polsce jako parabolaUtwór, w którym przedstawione postacie i zdarzenia służą przekazaniu głębszej, uniwersalnej prawdy moralnej. rządów Edwarda Gierka.

Fantastyka naukowa i polityczna

W latach 70. i 80. fantastyka przeżywała w Polsce złoty wiek. Błędem jest traktowanie jej wyłącznie jako rozrywki o statkach kosmicznych. Dla wielu pisarzy była to tarcza ochronna. Kosmiczny sztafaż pozwalał ukryć krytykę systemu przed cenzurą.

Najwybitniejszym twórcą gatunku był Stanisław Lem. W powieściach takich jak „Eden”, „Powrót z gwiazd” czy „Cyberiada” prowadził głęboką dysputę filozoficzną. Lem sprytnie omijał nowomowę marksistowskąSystem poglądów Karola Marksa, stanowiący ideologiczną podstawę ustroju komunistycznego.. Zastępował ją terminami z zakresu cybernetykiNauka o sterowaniu i przepływie informacji w maszynach, organizmach żywych i społeczeństwach.. Zamiast pisać o zniewoleniu obywateli, pisał o „blokadzie informacyjnej” w układach samosterujących.

W powieści „Wizja lokalna” Lem skontrastował społeczeństwo otwarte z zamkniętą Kurdlandią – oczywistą aluzją do PRL-u. Z kolei w opowiadaniu „Altruizyna” wyśmiał ideę uszczęśliwiania ludzkości na siłę.

Wizje totalitarnych reżimów tworzyli też inni autorzy nurtu social fictionOdmiana fantastyki naukowej skupiająca się na socjologii, mechanizmach władzy i strukturach społecznych.. Janusz Zajdel w powieści „Paradyzja” ukazał społeczeństwo żyjące w sztucznym środowisku, inwigilowane na każdym kroku. Edmund Wnuk-Lipiński w „Wirze pamięci” opisał władzę, która potrafi przeprogramować umysły obywateli. Dzieła te nawiązywały do klasycznej antyutopiiWizja społeczeństwa przyszłości, w którym rzekomo idealny system prowadzi do zniewolenia i upadku człowieczeństwa. George’a Orwella „Rok 1984”.