Liryka religijna po 1945 — Twardowski i Miłosz
Współczesna liryka religijna odrzuca patos i archaiczny język na rzecz prostego dialogu człowieka z Bogiem. Głównym przedstawicielem tego nurtu w polskiej poezji po 1956 roku jest ksiądz Jan Twardowski, który połączył kapłańską posługę z literacką wrażliwością. Jego twórczość opiera się na franciszkańskim zachwycie nad naturą, afirmacji codzienności oraz głębokiej refleksji nad przemijaniem.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Nowy wymiar relacji z Absolutem
Liryka religijna z definicji bada relację jednostki z Bogiem. We współczesności nurt ten przeszedł ogromną metamorfozę. Dawne wzorce, oparte na podniosłym tonie i archaicznym słownictwie, ustąpiły miejsca poezji bliskiej codziennemu doświadczeniu. Przełom ten widać wyraźnie w polskiej literaturze po 1956 rokuPrzełom polityczny w PRL, który przyniósł m.in. złagodzenie cenzury i odejście od socrealizmu w literaturze..
Czołowym twórcą, który zrewolucjonizował ten gatunek, był ks. Jan Twardowski. Traktował on pisanie jako przedłużenie swojej kapłańskiej służby. Metropolita lubelski, abp Józef Życiński, podsumował jego postawę podczas mszy żałobnej słowami: żył dla Boga i umarł dla Boga.
Franciszkański zachwyt nad światem
Wiersze Twardowskiego są wolne od sztuczności. Zamiast teologicznych traktatów poeta proponuje franciszkanizmPostawa życiowa i literacka oparta na radosnej wierze, miłości do natury i braterstwie ze wszystkimi stworzeniami.. Natura staje się u niego bezpośrednim dowodem miłości, celowości i doskonałości Stwórcy.
Poeta z czułością pochyla się nad najdrobniejszymi elementami fauny i flory. W wierszu Liść precyzyjnie portretuje ptaki:
Sowa co ma oczy żółte z białymi brwiami
Jerzyk co nie siedzi tylko stale fruwa
Podobną afirmację świata widać w utworze Świecie, gdzie żółta pliszka cieszy się swoim czarnym dziobem. Z kolei wiersz Wszystkiego przynosi feerię barw i detali:
Koguci ogon w którym jest pięć kolorów
Zielony granatowy czarny biały i żółty
Bażanta którego wiek poznasz po pazurach
Język modlitwy i codzienności
Twardowski buduje dialog człowieka z Bogiem i naturą za pomocą prostych, ale przemyślanych środków. Unika modnej w poezji współczesnej ironii. Wybiera pogodny ton, często sięgając po łagodny żart.
Jego język jest przystępny, choć nie pozbawiony kunsztu. Poeta chętnie wykorzystuje pytania retoryczne, apostrofy oraz wyrazy dźwiękonaśladowczeŚrodek stylistyczny polegający na naśladowaniu dźwięków naturalnych za pomocą słów.. Aby oddać głosy ptaków, używa specyficznych czasowników – w jego wierszach przepiórka pili, a kawka plegoce. Taki zabieg ożywia tekst i zbliża czytelnika do opisywanego świata.
Fenomen ks. Jana Twardowskiego polegał na tym, że jego wiersze trafiały zarówno do wierzących, jak i agnostyków. Prosty język i skupienie na uniwersalnych wartościach uczyniły go jednym z najpoczytniejszych polskich poetów przełomu XX i XXI wieku.
Przemijanie, które uczy miłości
Twórczość Twardowskiego to nie tylko zachwyt nad przyrodą, ale też głęboka refleksja nad ludzkim losem. Poeta analizuje sytuację człowieka, czerpiąc przykłady z prozaicznego życia. O jego niezwykłej wrażliwości i umiejętności syntetycznego ujmowania prawd ostatecznych świadczy napis na jego nagrobnej krypcie: Można odejść na zawsze, by stale być blisko.
Najsłynniejszym poetyckim testamentem Twardowskiego pozostaje wiersz Śpieszmy się. To uniwersalny apel o uważność na drugiego człowieka w obliczu nieuchronnej śmierci:
Śpieszmy się kochać ludzi tak szybko odchodzą
Zostaną po nich buty i telefon głuchy
(...)
Śpieszmy się kochać ludzi tak szybko odchodzą
I ci co nie odchodzą nie zawsze powrócą
I nigdy nie wiadomo mówiąc o miłości
Czy pierwsza jest ostatnią czy ostatnia pierwszą.