Polska w okresie dwudziestolecia międzywojennego

Lata dwudzieste: Odbudowa i walka o granice

Zakończenie I wojny światowej 11 listopada 1918 roku przyniosło Polsce upragnioną niepodległość. Ten historyczny sukces wiązał się z potężnym dylematem politycznym. Wielość koncepcji na kształt nowej Rzeczypospolitej groziła wybuchem wojny domowej. Sytuację ustabilizował powrót z twierdzy magdeburskiej Józefa Piłsudskiego. Jego charyzmatyczna postać stanowiła kompromis między popierającą go lewicą a prawicą, która akceptowała go jako mniejsze zło.

14 listopada Rada RegencyjnaOrgan władzy państwowej w Królestwie Polskim, powołany w 1917 roku przez państwa centralne. rozwiązała się, przekazując pełnię władzy cywilnej Piłsudskiemu. Podobnie uczynił rząd lubelski. 16 listopada Piłsudski drogą radiową ogłosił światu powstanie niepodległego państwa polskiego. Kilka dni później wydał dekret, na mocy którego objął najwyższą władzę jako Tymczasowy Naczelnik Państwa. Rządy te miały charakter dyktatury, jednak podyktowanej wyższą koniecznością. Jak pisze Tomasz Nałęcz:

Piłsudski sięgnął po dyktaturę pod presją sytuacji. W chaosie towarzyszącym odradzaniu Polski nie widział lepszego sposobu konstruowaniu fundamentów państwa. Doskonale rozumiał, że takie rozwiązanie musi niepokoić rywali. Zadbał więc, aby wyraźnie określić kres dyktatury.

Marszałek wyznaczył wybory do Sejmu UstawodawczegoParlament powołany w celu uchwalenia konstytucji i uregulowania ustroju odradzającego się państwa. na 26 stycznia 1919 roku. Wcześniej mianował premierem Ignacego Paderewskiego. Światowej sławy pianista cieszył się ogromnym autorytetem i był bezstronny w sporach partyjnych. Wybory przyniosły sukces endecjiNarodowa Demokracja, polski ruch polityczny o charakterze nacjonalistycznym, którego głównym ideologiem był Roman Dmowski., ale siły w parlamencie rozłożyły się stosunkowo równomiernie. 20 lutego 1919 roku uchwalono małą konstytucjęTymczasowa ustawa zasadnicza regulująca ustrój państwa do czasu uchwalenia pełnej konstytucji.. Utrzymywała ona urząd Naczelnika Państwa, ale czyniła Sejm najwyższą instytucją w kraju.

• 1918
  Odzyskanie niepodległości

  Polska wraca na mapę Europy po 123 latach zaborów.

• 1920
  Bitwa Warszawska

  Wojsko Polskie zatrzymuje ofensywę Armii Czerwonej, ratując byt państwowy.

• 1926
  Przewrót majowy

  Zbrojne przejęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego i początek rządów sanacji.

• 1935
  Konstytucja kwietniowa

  Wprowadzenie ustroju autorytarnego i śmierć marszałka Piłsudskiego.

• 1939
  Wybuch II wojny światowej

  Agresja III Rzeszy i ZSRR kończy epokę dwudziestolecia międzywojennego.

Kształtowanie granic II RP

Największym wyzwaniem było scalenie ziem polskich w jeden organizm. 27 grudnia 1918 roku wybuchło powstanie wielkopolskie - jedyny w historii Polski zryw niepodległościowy zakończony pełnym sukcesem. Przynależność Wielkopolski do Rzeczypospolitej oficjalnie potwierdził traktat wersalski podpisany 28 czerwca 1919 roku.

Na wschodzie Piłsudski dążył do utworzenia federacji z Ukrainą, Litwą i Białorusią. W kwietniu 1920 roku zawarł porozumienie z przywódcą Ukrainy, Symonem Petlurą. 7 maja wojska dowodzone przez generała Edwarda Rydza-Śmigłego wkroczyły do Kijowa. Sukces był jednak krótkotrwały. BolszewicyRadykalny odłam rosyjskiej socjaldemokracji, który pod wodzą Lenina przejął władzę w Rosji w 1917 roku. ruszyli z potężną kontrofensywą, planując przenieść rewolucję komunistyczną na zachód Europy.

Z początkiem lipca pod naporem Armii Czerwonej padły Wilno, Grodno i Białystok. Wojna polsko-bolszewicka zbliżała się do decydującego starcia. 16 sierpnia 1920 roku Piłsudski wyprowadził znad Wieprza ryzykowne, ale genialne uderzenie na tyły wroga. Zwycięstwo, znane jako „cud nad Wisłą”, ocaliło nie tylko Warszawę, ale powstrzymało marsz komunizmu na Niemcy. Konflikt zakończył pokój ryski podpisany 18 marca 1921 roku, który ostatecznie wytyczył wschodnią granicę państwa.

O kształcie granic decydowały również plebiscytyPowszechne głosowanie mieszkańców danego terytorium w sprawie jego przynależności państwowej.. Na Powiślu, Warmii i Mazurach ludność uległa niemieckiej propagandzie i opowiedziała się przeciwko Polsce. Na Górnym Śląsku napięcia doprowadziły do wybuchu trzech powstań śląskich (1919-1921). Zbrojny opór przyniósł efekty - Rada AmbasadorówMiędzynarodowy organ wykonawczy powołany po I wojnie światowej do nadzorowania traktatu wersalskiego. podzieliła sporny teren, przyznając Polsce niezwykle cenną gospodarczo część regionu.

Walki zbrojne i zabiegi dyplomatyczne uczyniły Polskę państwem rozległym, choć obejmującym tylko 52% obszaru przedrozbiorowego. Jego terytorium liczyło 388 600 km2, co stawiało II Rzeczpospolitą na szóstym miejscu w Europie.

Polityka wewnętrzna i gospodarka

Ujednolicenie państwa utrudniała galopująca inflacjaProces trwałego wzrostu ogólnego poziomu cen w gospodarce, skutkujący spadkiem siły nabywczej pieniądza.. 17 marca 1921 roku uchwalono konstytucję marcowąUstawa zasadnicza z 1921 roku, wprowadzająca w Polsce ustrój republiki demokratycznej z silną pozycją parlamentu., która dawała ogromną przewagę Sejmowi nad prezydentem i rządem. W listopadzie 1922 roku wybory wygrała koalicja prawicowa, potocznie zwana „Chjeną”.

Pierwszym prezydentem wybranym przez Zgromadzenie NarodowePołączone izby Sejmu i Senatu, obradujące wspólnie w określonych konstytucyjnie przypadkach, np. przy wyborze prezydenta. został Gabriel Narutowicz. Wywołało to wściekłość prawicy, która rozpętała brutalną nagonkę na elekta. 16 grudnia 1922 roku w warszawskiej Zachęcie endecki fanatyk Eligiusz Niewiadomski zastrzelił prezydenta. Narutowicz sprawował urząd zaledwie kilka dni. Jego następcą został Stanisław Wojciechowski.

Kraj pogrążał się w chaosie, a inflacja przerodziła się w hiperinflacjęSkrajnie wysoka i wymykająca się spod kontroli inflacja, prowadząca do całkowitego załamania systemu finansowego.. W grudniu 1923 roku na czele rządu stanął Władysław Grabski. Wprowadził on drastyczne oszczędności budżetowe i powołał Bank Polski.

Gospodarka zaczęła się stabilizować. Spadło bezrobocie, a wojna celnaKonflikt gospodarczy polegający na drastycznym podnoszeniu ceł na towary importowane z państwa przeciwnika. z Niemcami przyspieszyła budowę nowoczesnego portu w Gdyni, który uniezależnił polski handel od Wolnego Miasta Gdańska.

Przewrót majowy i rządy sanacji

Niestabilność polityczna skłoniła Józefa Piłsudskiego do radykalnych kroków. 12 maja 1926 roku marszałek na czele wiernych sobie oddziałów wkroczył do Warszawy. Rozpoczął się przewrót majowy. Po trzydniowych, krwawych walkach ulicznych prezydent Wojciechowski podał się do dymisji. Zginęło 379 osób, w tym wielu cywilów.

Piłsudski przejął pełną kontrolę nad państwem. Został wybrany na prezydenta, ale zrzekł się urzędu na rzecz Ignacego Mościckiego. Rozpoczął się okres rządów sanacjiPotoczna nazwa obozu piłsudczykowskiego rządzącego w Polsce w latach 1926-1939, głoszącego hasła uzdrowienia moralnego państwa.. Początkowo przyniosły one znakomite rezultaty gospodarcze, jednak odbywało się to kosztem standardów demokratycznych. W 1928 roku zaplecze polityczne marszałka utworzyło Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR), na czele którego stanął Walery Sławek.

Lata trzydzieste: Kryzys, autorytaryzm i widmo wojny

Początek lat trzydziestych zdominował wielki kryzys gospodarczy. Opozycja, zjednoczona w bloku zwanym CentrolewemSojusz partii centrowych i lewicowych zawiązany w 1929 roku w celu zwalczania rządów sanacji., oskarżała rząd o nieudolność. Piłsudski odpowiedział brutalnie. Rozwiązał Sejm, a w nocy z 9 na 10 września 1930 roku kazał aresztować czołowych polityków opozycji.

Więźniów osadzono w twierdzy brzeskiej, gdzie byli poddawani psychicznemu i fizycznemu dręczeniu. Kampania wyborcza toczyła się w atmosferze terroru. Zastraszenie społeczeństwa dało BBWR 56% mandatów w Sejmie, pozwalając na samodzielne rządy. Gospodarka jednak wciąż krwawiła - lata 1929-1935 to najczarniejszy okres dla polskiego przemysłu i rolnictwa.

Polityka zagraniczna i nowa konstytucja

Piłsudski osobiście kierował polityką zagraniczną, opierając ją na zasadzie równej odległości od Berlina i Moskwy. 25 lipca 1932 roku podpisano pakt o nieagresjiUmowa międzynarodowa, w której państwa zobowiązują się do nieryzowania siły zbrojnej w stosunkach wzajemnych. ze Związkiem Radzieckim. Dwa lata później, 26 stycznia 1934 roku, zawarto analogiczne porozumienie z III Rzeszą.

23 kwietnia 1935 roku prezydent Mościcki podpisał konstytucję kwietniowąUstawa zasadnicza z 1935 roku, wprowadzająca w Polsce system prezydencki o cechach autorytarnych.. Dokument ten, przeforsowany podstępem przez obóz sanacyjny, marginalizował rolę Sejmu i dawał prezydentowi władzę niemal absolutną. Ustrój skrojono specjalnie pod Piłsudskiego, jednak marszałek zmarł na raka wątroby 12 maja 1935 roku.

Piłsudskiego jedni wielbili, inni nienawidzili, ale mało kto odmawiał mu wielkości. Był najwybitniejszą postacią odrodzonej Polski. Najbardziej też przyczynił się do odzyskania niepodległości. Walka z niewolą, a potem o umocnienie suwerenności stanowiły sens jego życia.

Śmierć marszałka wywołała walkę o władzę wewnątrz obozu sanacyjnego. Społeczeństwo demonstrowało swoje niezadowolenie - w wyborach z 1935 roku wzięło udział zaledwie 46% uprawnionych. Na scenie politycznej pojawiły się nowe siły, takie jak Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN) czy opozycyjny Front MorgesPorozumienie polityczne działaczy centrowych zawiązane w 1936 roku w Szwajcarii, wymierzone przeciwko sanacji..

Droga do II wojny światowej

Pod koniec lat trzydziestych kluczowa stała się polityka wobec agresywnych Niemiec. Minister spraw zagranicznych Józef Beck wykorzystał rozbiór Czechosłowacji przez Hitlera, by w 1938 roku zająć ZaolzieZachodnia część Śląska Cieszyńskiego, przedmiot sporu terytorialnego między Polską a Czechosłowacją.. Był to jednak krótkowzroczny sukces.

24 października 1938 roku Joachim von Ribbentrop zażądał włączenia Gdańska do III Rzeszy oraz budowy eksterytorialnej autostrady przez polskie Pomorze. Beck zdawał sobie sprawę, że ustępstwa doprowadzą do utraty niepodległości. Polska odrzuciła żądania, zyskując gwarancje sojusznicze od Wielkiej Brytanii i Francji.

Widmo wojny zjednoczyło podzielone społeczeństwo. Hitler wstrzymywał atak, czekając na porozumienie ze Stalinem. 23 sierpnia 1939 roku w Moskwie podpisano pakt Ribbentrop-Mołotow, którego tajny protokół dzielił Polskę między dwa totalitaryzmy.

Dnia 31 sierpnia Niemcy postawiły Polsce ultimatumKategoryczne żądanie spełnienia określonych warunków w wyznaczonym czasie, pod groźbą użycia siły., wiedząc doskonale, że zostanie ono odrzucone. 1 września, podstępnie, bez wypowiedzenia wojny, Wehrmacht ruszył do natarcia.