Kreacjonizm — poeta jako twórca nowej rzeczywistości
Kreacjonizm to dwudziestowieczna postawa estetyczna, która całkowicie odrzucała naśladowanie rzeczywistości na rzecz budowania autonomicznych światów literackich. Artysta stawał się w niej absolutnym stwórcą, mającym prawo do swobodnego deformowania i kreowania nowej przestrzeni. W polskim dwudziestoleciu międzywojennym nurt ten najpełniej zrealizowali w swojej prozie i dramacie Bruno Schulz, Witold Gombrowicz oraz Stanisław Ignacy Witkiewicz.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 2 min
Czym jest kreacjonizm?
Samo pojęcie wywodzi się od łacińskiego słowa creatio, oznaczającego proces tworzenia. Kreacjonizm narodził się w XX wieku jako silny nurt awangardowy, który zrewolucjonizował podejście do literatury i sztuki. Zrywał z klasyczną, sięgającą starożytności zasadą mimesisAntyczna zasada twórcza polegająca na wiernym naśladowaniu rzeczywistości w dziele sztuki..
Według założeń kreacjonizmu poeta lub pisarz jest demiurgiem. Nie ma obowiązku opisywać świata takim, jakim on jest. Zyskuje pełne prawo do subiektywnego przedstawiania rzeczywistości i konstruowania jej od podstaw, według własnych, często alogicznych reguł.
Główne cechy nurtu
Twórcy kreacjonistyczni wypracowali zestaw charakterystycznych narzędzi, za pomocą których budowali swoje literackie światy.
Całkowite odrzucenie obowiązku wiernego kopiowania świata rzeczywistego i praw fizyki.
Świat przedstawiony jest całkowicie przefiltrowany przez wyobraźnię i psychikę autora lub bohatera.
Celowe zniekształcanie form, łączenie sprzeczności, tragizmu z komizmem i absurdu, by ukazać głębszy sens.
Wielka trójka polskich kreacjonistów
W polskiej literaturze dwudziestolecia międzywojennego kreacjonizm najsilniej zaznaczył się w prozie i dramacie. Trzech wybitnych autorów stworzyło dzieła, które do dziś stanowią niedościgniony wzór tej postawy twórczej.
Bruno Schulz w Sklepach cynamonowych wykreował wizję z pogranicza jawy i snu. Rzeczywistość małego galicyjskiego miasteczka ulega w jego opowiadaniach mitologizacji. Świat jest przepełniony napięciem, wizyjnością i alogicznością, a materia ożywa i nieustannie zmienia swoje formy.
Witold Gombrowicz w Ferdydurke posłużył się kreacjonizmem do zbudowania groteskowej historii trzydziestoletniego Józia, który zostaje wtłoczony z powrotem do szkoły. Autor swobodnie deformuje rzeczywistość, tworząc absurdalne sytuacje (np. pojedynek na miny), aby obnażyć mechanizmy narzucania człowiekowi sztucznych form i masek.
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) w dramacie Szewcy zrealizował założenia swojej autorskiej teorii Czystej FormyTeoria Witkacego zakładająca, że w sztuce liczy się konstrukcja i napięcie metafizyczne, a nie życiowe prawdopodobieństwo.. Świat przedstawiony jest pełen groteskowych, przerysowanych postaci, absurdalnych dialogów i zaskakującej symboliki przedmiotów. Akcja nie układa się w logiczny ciąg przyczynowo-skutkowy, lecz służy wywołaniu u widza wstrząsu metafizycznego.
Wielka trójka polskich kreacjonistów (Schulz, Gombrowicz, Witkacy) to twórcy, którzy zrewolucjonizowali polską literaturę. Choć każdy z nich tworzył zupełnie inny rodzaj sztuki, łączyło ich wspólne przekonanie: tradycyjna, realistyczna powieść wyczerpała swoje możliwości i nie potrafi już opisać skomplikowanej psychiki człowieka XX wieku.