Motyw sługi
Motyw sługi w komedii Moliera uosabia Doryna, która pełni funkcję głosu zdrowego rozsądku w ogarniętym hipokryzją domu Orgona. Pokojówka aktywnie wpływa na przebieg wydarzeń, demaskując zaślepienie swojego pana i ratując Mariannę przed niechcianym małżeństwem. Jej postać udowadnia, że trzeźwy osąd rzeczywistości nie zależy od urodzenia czy zajmowanej pozycji społecznej.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Tradycja literackaZespół motywów, konwencji i form przekazywanych z pokolenia na pokolenie w literaturze. od wieków wykorzystywała postać sprytnego niewolnika lub służącego, który wyciągał swojego pana z kłopotów. W Świętoszku ten klasyczny schemat zyskuje zupełnie nowy wymiar. Doryna, pełniąca funkcję pokojówki, nie knuje intryg dla własnego zysku. Staje się jedynym oparciem racjonalności w domu opanowanym przez religijny fanatyzmSkrajna, bezkrytyczna wiara połączona z nietolerancją wobec innych postaw..
Choć w hierarchii społecznej zajmuje najniższe miejsce, to właśnie ona widzi rzeczywistość najostrzej. Kiedy reszta rodziny ulega iluzjom lub paraliżuje ją strach, służąca zachowuje zimną krew i niepodważalny autorytet moralny.
Postać sprytnego sługi wywodzi się z antyku, ale ogromną popularność zyskała dzięki włoskiej komedii dell'arte. Występowały tam postacie tzw. zanni (np. Arlekin czy Kolombina), które swoimi intrygami i witalnością napędzały akcję, często kpiąc z głupoty swoich bogatych panów. Molier czerpał z tej tradycji pełnymi garściami.
Jak motyw się przejawia?
Doryna kontra Orgon – relacja z podróży
Po powrocie do domu Orgon całkowicie ignoruje wieści o chorobie swojej żony. Zamiast tego obsesyjnie dopytuje o samopoczucie gościa. Pokojówka precyzyjnie relacjonuje kolejne objawy gorączki Elmiry, na co pan domu odpowiada słynnym pytaniem:
A Tartuffe?
Ten komiczny refrenWielokrotne powtarzanie tej samej kwestii lub gestu w celu wywołania efektu humorystycznego. obnaża całkowite oderwanie bohatera od własnej rodziny. Służąca nie musi wygłaszać kazań. Zestawia po prostu suche fakty z absurdalną reakcją swojego pracodawcy, bezlitośnie demaskując jego zaślepienie.
Obrona Marianny przed niechcianym ślubem
Kiedy zapada decyzja o wydaniu córki za tytułowego hipokrytę, dziewczyna jest zbyt uległa, by zaprotestować. Wtedy do akcji wkracza Doryna. Dosłownie staje między ojcem a zapłakaną dziewczyną, przejmując ciężar kłótni. Szydzi, ironizuje i punktuje absurdalność tego pomysłu, doprowadzając Orgona do furii.
To moment, w którym służąca napędza akcję dramatycznąCiąg zdarzeń w utworze scenicznym, prowadzący od zawiązania konfliktu do jego rozwiązania.. Widząc bierność młodej dziedziczki, sama opracowuje plan ocalenia jej związku z Walerym.
Pojednanie skłóconych kochanków
Po ostrej wymianie zdań między Marianną a Walerym oboje udają wzajemną obojętność. Pokojówka wchodzi w rolę mediatora. Ciągnie ich za rękawy, zmusza do spojrzenia sobie w oczy i przerywa sztuczne pozowanie. Nazywa rzeczy po imieniu, szybko doprowadzając do zgody.
Scena ta udowadnia doskonałą znajomość ludzkiej psychiki. Doryna wie, że młodzi kłócą się z miłości, a nie z nienawiści, co czyni ją najbardziej przenikliwą osobą w całym domostwie.
Funkcja motywu
Autor wykorzystuje postać z nizin społecznych jako bezlitosne zwierciadło, w którym odbijają się wady wyższych sfer. Naiwność i obłuda nie są tu pokazane jako przypadkowe słabości jednostek. To groźna choroba, która atakuje ludzi posiadających władzę i majątek, a omija tych zmuszonych do polegania na własnym intelekcie.
Molier celowo wkłada w usta służącej język bezpośredni i ostry. Szlachetni domownicy, tacy jak Kleant, są spętani konwenansamiOgólnie przyjęte, często sztywne normy zachowania obowiązujące w danym środowisku. i wymogami grzeczności. Pracownica fizyczna może mówić wprost, drwić i prowokować. Daje to dramaturgowi ogromną wolność słowa.
Obecność tego motywu stawia fundamentalne pytanie o źródło prawdziwego autorytetu. Formalna władza ojcowska ani udawana pobożność nie gwarantują mądrości. Trzeźwy osąd rzeczywistości zależy wyłącznie od bystrości umysłu. W realiach XVII-wiecznej Francji takie zrównanie wartości rozumu ponad podziałami stanowymiPrawne i społeczne zróżnicowanie społeczeństwa na grupy (stany) o odmiennych prawach i obowiązkach. było niezwykle odważnym posunięciem.