Obłuda i hipokryzja. Porównanie Świętoszka Moliera i Moralności pani Dulskiej
Zestawienie „Świętoszka” Moliera i „Moralności pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej ukazuje ewolucję motywu obłudy na przestrzeni ponad dwustu lat. Analiza obu dramatów obnaża mechanizmy manipulacji, w których religijna dewocja i mieszczańska kołtuneria służą do budowania fałszywego wizerunku oraz sprawowania władzy nad domownikami. Porównanie postaw Tartuffe'a i Anieli Dulskiej uwydatnia różnicę między świadomym oszustwem a głęboko zakorzenioną, nieuświadomioną hipokryzją.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Podobieństwa między bohaterami
Maska jako narzędzie władzy
Tartuffe od pierwszej sceny gra rolę ascety. Rozdaje jałmużnę, ściska włosiennicęSzorstka koszula noszona na gołym ciele w celach pokutnych i umartwienia., potępia próżność świata. Orgon wierzy w tę inscenizację bez reszty. Teatr Anieli Dulskiej działa subtelniej. Rano każe lokatorom oszczędzać na ogrzewaniu, a wieczorem ukrywa pod dachem Hankę, kochankę własnego syna. Dulska manipuluje też swoją krewną, Juliasiewiczową, traktując ją jako powiernicę w tuszowaniu rodzinnych skandali. Oboje bohaterowie doskonale wiedzą, że kontrola nad ludźmi wymaga nieskazitelnego wizerunku.
Ofiary naiwne i bezsilne
Orgon pragnie uchodzić za człowieka głęboko wierzącego. To pragnienie czyni go idealnym celem. Ufa oszustowi tak mocno, że nakazuje milczenie własnym dzieciom – Mariannie i Damisowi – gdy te próbują zdemaskować intruza. Dulska również niszczy ludzi w swoim otoczeniu. Jej ofiarami padają: naiwna córka Mela, zrezygnowany Zbyszko oraz Hanka. Tę ostatnią, wiejską dziewczynę, gospodyni po prostu kupuje za kilkaset reńskich. U Moliera naiwność wynika z osobistych słabości charakteru. U Zapolskiej bezsilność ofiar to efekt twardej struktury społecznej, różnic klasowych i zależności finansowych.
Dom jako scena obłudy
Akcja obu utworów toczy się w zamkniętej przestrzeni domu. Kamienica Dulskiej przypomina twierdzę, w której liczy się wyłącznie opinia publiczna. Życiowe motto bohaterki brzmi:
„Na to mamy cztery ściany i sufit, aby brudy swoje prać w domu”
Hanka musi zniknąć, zanim sąsiedzi zorientują się w sytuacji. Posiadłość Orgona funkcjonuje na podobnych zasadach. Obecność rzekomego świętego ma budować prestiż gospodarza. Kiedy prawda wychodzi na jaw, Orgon początkowo broni fasady, a nie faktów.
Zasada trzech jedności (czasu, miejsca i akcji) to fundament dramatu klasycystycznego, do którego nawiązuje Molier. Zapolska w epoce Młodej PolskiEpoka w literaturze polskiej (1890–1918) charakteryzująca się m.in. buntem przeciwko mieszczańskim normom. również zamyka akcję w jednym miejscu (salon Dulskich), ale robi to w zupełnie innym celu – by podkreślić duszność i klaustrofobię mieszczańskiego życia.
Głos rozsądku
Molier wprowadza postać Kleanta. Szwagier Orgona pełni funkcję rezoneraPostać w dramacie wypowiadająca poglądy autora, komentująca wydarzenia i oceniająca innych bohaterów.. Spokojnie tłumaczy różnicę między szczerą wiarą a wyrachowaną dewocją. Ma rację, ale brakuje mu siły przebicia. Zapolska tworzy analogiczną figurę w postaci Juliasiewiczowej. Radczyni widzi ciotkę na wskroś i otwarcie kpi z jej podwójnej moralności. Żaden z tych głosów nie potrafi samodzielnie zatrzymać machiny kłamstwa.
Kluczowe różnice
Świadome kłamstwo a nieświadoma hipokryzja
Tartuffe to cyniczny gracz. Kiedy próbuje uwieść Elmirę, żonę swojego dobroczyńcy, używa cytatów z Pisma Świętego jako zasłony dymnej dla własnego pożądania. Działa z pełną premedytacją. Dulska nie zakłada maski. Ona autentycznie wierzy w słuszność swoich wyborów. Wyrzucenie ciężarnej służącej z pieniędzmi uważa za jedyne rozsądne i moralne rozwiązanie. Zapolska stawia brutalną diagnozę: najgroźniejszy rodzaj obłudy to ten, którego sprawca uważa się za człowieka prawego.
Epoka i źródło normy
Oszust z XVII-wiecznej Francji wykorzystuje powszechny szacunek do religii. Jego rekwizyty to habit i modlitewnik. Dulska reprezentuje galicyjskiePotoczna nazwa ziem polskich zaboru austriackiego, cieszących się w XIX wieku dużą autonomią. mieszczaństwo początku XX wieku. Broni normy społecznej, którą Tadeusz Boy-Żeleński ochrzcił mianem dulszczyznyPostawa charakteryzująca się zakłamaniem, dbałością wyłącznie o pozory i brakiem empatii.. Molier uderza w fałszywą pobożność. Zapolska obnaża kołtunerięPogardliwe określenie środowiska o ciasnych horyzontach myślowych, wstecznego i nietolerancyjnego. całej warstwy społecznej, dla której konwenans znaczy więcej niż ludzkie życie.
Zakończenie i sprawiedliwość
Komedia francuskiego mistrza kończy się interwencją królewskiego wysłannika. Władca nakazuje aresztować przestępcę. Zastosowano tu klasyczny zabieg deus ex machinaZ łaciny „bóg z maszyny”. Nagłe, sztuczne rozwiązanie intrygi przez interwencję siły wyższej.. Sprawiedliwość musi nadejść z zewnątrz. Zapolska odrzuca takie ułatwienia. Dulska wygrywa. Hanka opuszcza kamienicę, Zbyszko wraca do dawnego trybu życia, a rodzina unika skandalu. Triumf hipokryzji w polskim dramacie wybrzmiewa znacznie bardziej gorzko niż upadek paryskiego oszusta.
Jak wykorzystać w wypracowaniu?
Poniższe motywy świetnie sprawdzą się jako kontekst w wypracowaniu maturalnym:
- Motyw maski społecznej – Tartuffe udaje świętego, by zdobyć majątek. Dulska używa fasady przyzwoitości, by utrzymać władzę nad domem.
- Różnica w stopniu świadomości – Francuski bohater to wyrachowany manipulator. Lwowska kamieniczniczka szczerze utożsamia własną hipokryzję z moralnością.
- Ponadczasowość obłudy – Mimo różnicy epok, oba utwory udowadniają jedno. Kłamstwo to uniwersalny mechanizm obronny ludzi, dla których reputacja jest cenniejsza niż prawda.