Słowniczek pojęć związanych ze Świętoszkiem
Słowniczek do „Świętoszka” Moliera porządkuje najważniejsze terminy literackie, historyczne i filozoficzne niezbędne do analizy tej komedii. Każde pojęcie zostało zilustrowane konkretnymi przykładami z tekstu, od zachowania głównych bohaterów po budowę samej intrygi. Zrozumienie tych haseł ułatwia interpretację motywów postępowania Orgona i Tartuffe'a oraz odczytanie przesłania utworu.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Gatunek i rodzaje komizmu
Molier po mistrzowsku operuje różnymi formami humoru. Komedia jako gatunek dramatyczny ukazuje ludzkie słabości w sposób wywołujący śmiech, a całość kończy się szczęśliwie. W „Świętoszku” hipokryzja zostaje ukarana, a ład w rodzinie Orgona przywrócony.
Utwór to przede wszystkim komedia charakterów. Źródłem humoru i napędem fabuły jest dominująca wada głównego bohatera. Orgon to uosobienie ślepej dewocji, a Tartuffe to czysta obłuda. Postacie te nie mają skomplikowanej psychologii. Reprezentują konkretne postawy.
Dzieło funkcjonuje również jako komedia obyczajowa. Wyśmiewa konkretne mody i zachowania XVII-wiecznej Francji. Molier uderza w zamożnych mieszczan, którzy naśladują pobożność arystokracjiNajwyższa warstwa społeczna, posiadająca dziedziczne tytuły i przywileje..
Śmiech w sztuce rodzi się na dwa sposoby:
- Komizm sytuacyjny – wynika z absurdalnego układu zdarzeń. Scena, w której Orgon chowa się pod stołem, a Elmira flirtuje z Tartuffe'em, aby udowodnić mężowi oszustwo, to klasyczny przykład tego mechanizmu.
- Komizm słowny – opiera się na grach językowych i ironii. Mistrzynią ripostySzybka, trafna i często dowcipna odpowiedź w dyskusji. jest Doryna. Jej dosadne, szybkie odpowiedzi obnażają absurdy myślenia Orgona skuteczniej niż długie wywody.
Klasyczna budowa dramatu
Francuski dramat XVII wieku opierał się na surowych regułach. Zasada trzech jedności, wywodząca się z reinterpretacji PoetykiTraktat Arystotelesa z IV w. p.n.e., stanowiący fundament europejskiej teorii literatury i dramatu. Arystotelesa, wymagała maksymalnego skupienia akcji. Molier rygorystycznie jej przestrzega:
- Jedność miejsca – wszystkie sceny rozgrywają się w jednym pomieszczeniu: salonie paryskiej kamienicy Orgona. Brak zmiany scenografii potęguje wrażenie osaczenia przez intruza.
- Jedność czasu – fabuła zamyka się w ciągu 24 godzin. Napięcie narastające przez tygodnie znajduje ujście w jednym, kulminacyjnym dniu.
- Jedność akcji – istnieje tylko jeden główny wątek: zdemaskowanie Tartuffe'a. Wątki poboczne, takie jak miłość Marianny i Walerego, są mu całkowicie podporządkowane.
Sztuka rozpoczyna się od ekspozycji. To sytuacja wyjściowa, w której poznajemy układ sił. W pierwszej scenie Pani Parnelle chwali Świętoszka, a reszta domowników go krytykuje. Widz od razu rozumie oś konfliktu.
Później następuje perypetia, czyli nagły zwrot akcji. Kiedy Orgon w końcu dostrzega prawdę i próbuje wyrzucić oszusta, sytuacja się odwraca. Tartuffe zjawia się z oficerem policji, aby aresztować gospodarza i przejąć jego majątek. Sytuacja wydaje się beznadziejna.
Rozwiązanie przynosi deus ex machina (łac. bóg z maszyny). To nagła, zewnętrzna interwencja, której nie dało się przewidzieć z logiki wydarzeń. W finale posłaniec króla Ludwika XIVKról Francji zwany Królem Słońce, sprawujący władzę absolutną i będący mecenasem sztuki. unieważnia spisek. Monarcha nagradza Orgona za dawne zasługi i każe aresztować Świętoszka.
W budowaniu napięcia pomaga ironia dramatyczna. Widz od początku wie, że Tartuffe jest oszustem. Orgon pozostaje ślepy na fakty. Ten kontrast między wiedzą widowni a naiwnością bohatera napędza całą intrygęPotajemne działanie postaci mające na celu pokrzyżowanie planów innych bohaterów..
Głos rozsądku w sztuce reprezentuje raisonneur (rezoner). To postać wyrażająca poglądy zbliżone do autora, stojąca nieco z boku głównego konfliktu. W „Świętoszku” funkcję tę pełni Kleant, który spokojnie tłumaczy różnicę między szczerą wiarą a jej teatralną imitacją.
Kontekst historyczny i realia epoki
Molier tworzył w epoce klasycyzmu francuskiego. Nurt ten cenił ład, rozum i dydaktyzm. Komedie miały uczyć poprzez śmiech. Równolegle trwał barok, pełen napięć między zmysłowością a religią. „Świętoszek” uderza w barokową egzaltacjęPrzesadna, nienaturalna demonstracja uczuć lub przekonań religijnych., promując klasyczny umiar.
Walka o „Świętoszka” przeszła do historii teatru. Po premierze w 1664 roku sztuka wywołała taki skandal wśród wpływowych kół kościelnych, że król musiał zakazać jej publicznego wystawiania. Molier przez pięć lat pisał petycje do monarchy, łagodził tekst i zmieniał tytuł. Dopiero w 1669 roku, gdy sytuacja polityczna się uspokoiła, komedia wróciła na afisz i odniosła gigantyczny sukces komercyjny.
Działalność teatralna podlegała surowej cenzurze kościelnej i królewskiej. Głównym wrogiem Moliera było Compagnie du Saint-Sacrement (Towarzystwo Świętego Sakramentu). Ta potężna organizacja zwalczała wszelkie przejawy laickościNiezależność od wpływu religii i instytucji kościelnych.. To z ich inicjatywy sztukę uznano za bluźniercząZnieważenie świętości, dogmatów religijnych lub przedmiotów kultu. i zakazano jej wystawiania na pięć lat.
Rodzina Orgona funkcjonuje w oparciu o prawo pater familias (ojca rodziny). W XVII-wiecznej Francji głowa domu miała niemal absolutną władzę nad żoną, dziećmi i majątkiem. Decyzja Orgona o wydaniu córki za Tartuffe'a była wiążąca prawnie. To władza patriarchalna sprawia, że upór ojca staje się realnym zagrożeniem, a nie tylko domową sprzeczką.
Orgon należy do bogatego mieszczaństwa. Nie ma tytułu szlacheckiego, ale dysponuje ogromnym majątkiem. Jego fascynacja Świętoszkiem wynika po części z chęci podniesienia swojego prestiżu.
W finale pojawia się motyw lettres de cachet. Były to królewskie listy opatrzone pieczęcią, pozwalające na aresztowanie każdego bez wyroku sądu. Tartuffe próbuje wykorzystać ten mechanizm. Donosi na Orgona za ukrywanie dokumentów politycznego skazańcaOsoba prawomocnie skazana wyrokiem sądu na karę, często banicję lub więzienie., licząc na szybkie pozbycie się dawnego dobroczyńcy.
Filozofia i postawy życiowe
Głównym tematem komedii jest hipokryzja. Tartuffe to literacki wzorzec obłudnika. Głośno się modli, demonstracyjnie pości i poucza innych o moralności, a w tajemnicy uwodzi żonę gospodarza i wyłudza akt darowizny.
Jego narzędziem jest dewocja – powierzchowna, skupiona na gestach pobożność. Orgon i Pani Parnelle wyznają fideizm dewocyjny. Wierzą, że człowiek wykonujący religijne gesty musi być z natury dobry. Zewnętrzna forma całkowicie zastępuje im wewnętrzną treść.
Przeciwieństwem tej postawy jest zdrowy rozsądek. Reprezentują go Kleant oraz Doryna. Oboje trzeźwo oceniają rzeczywistość, wolni od fanatyzmuŚlepe, bezkrytyczne oddanie jednej idei lub religii, połączone z nietolerancją.. Orgon z kolei uosabia naiwność. Nie wynika ona z braku inteligencji, lecz z uporu. Bohater tak bardzo chce wierzyć w świętość swojego gościa, że odrzuca twarde dowody jego winy.
Krytycy Moliera oskarżali go o libertynizm. Ten XVII-wieczny prąd intelektualny kwestionował autorytet Kościoła, opierając moralność na rozumie. Choć autor nie propagował ateizmuPogląd odrzucający wiarę w istnienie Boga lub bogów., jego bezlitosny atak na fałszywą pobożność ściągnął na niego gniew radykałów.
Ostatecznie „Świętoszek” realizuje postulat dydaktyzmu. Zgodnie z łacińską maksymą castigat ridendo mores (śmiechem poprawia obyczaje), komedia uczy krytycznego myślenia i ostrożności wobec fałszywych autorytetów.