Pojęcia literatury współczesnej - słownik maturzysty

Nowomowa

Pojęcie nowomowy wywodzi się z angielskiego słowa newspeak. George Orwell opisał to zjawisko w powieści Rok 1984, demaskując mechanizmy działania totalitarnychSystem rządów dążący do całkowitej kontroli nad życiem obywateli. państw. Nowomowa odrzucała słowa niewygodne dla władzy, zastępując je sztucznymi odpowiednikami. Nowe wyrazy narzucały fałszywe postrzeganie rzeczywistości i przekreślały jakikolwiek dialog. Zamiast nazywać coś złym, używano słowa bezdobre. Taki zabieg pozbawiał pojęcie pierwotnego, pejoratywnegoMający negatywny, ujemny odcień znaczeniowy. charakteru.

Michał Głowiński, wybitny badacz tego zjawiska, wyróżnił cztery główne cechy sztucznej mowy. Są to: jednowartościowość (wyrazy mają z góry narzuconą ocenę), współistnienie sloganów i stereotypów, magiczność słowa (język kreuje fikcyjną rzeczywistość) oraz arbitralność w doborze związków frazeologicznych. W Polsce nowomowa rozkwitła w epoce PRL-u. Służyła jako narzędzie reżimuBezwzględny system sprawowania władzy, oparty na przemocy., język propagandyCelowe działanie zmierzające do ukształtowania określonych poglądów i zachowań. politycznej i fałszywy znak sukcesu gospodarczego. Cechy tego języka widać w literaturze socrealistycznejKierunek w sztuce narzucony przez władze komunistyczne, służący propagandzie., z którą później rozliczał się Adam Ważyk w Poemacie dla dorosłych. Sztuczny język władzy stał się obiektem parodii w twórczości Sławomira Mrożka oraz poetów Nowej Fali, zwłaszcza Stanisława Barańczaka.

Stalinizm

Termin ten określa system polityczno-ekonomiczny wprowadzony w ZSRR przez Józefa Stalina pod koniec lat 20. XX wieku. Wódz otoczył się powszechnym kultemBezkrytyczne uwielbienie i wyolbrzymianie zasług przywódcy w państwie totalitarnym., modyfikując teorię marksizmuKoncepcja filozoficzno-społeczna Karola Marksa, podstawa ideologii komunistycznej. i wprowadzając bezwzględny terror. System opierał się na rządach jednej partii, centralnym planowaniu gospodarki oraz potężnym aparacie inwigilacjiTajne obserwowanie obywateli przez służby państwowe.. Ofiarami czystek padali nie tylko przeciwnicy polityczni, ale też lojalni działacze partyjni.

Po II wojnie światowej stalinizm rozprzestrzenił się na kraje bloku wschodniego, w których wprowadzono demokrację ludowąFikcyjna nazwa ustroju państw bloku wschodniego, maskująca dyktaturę partii komunistycznej.. W Polsce jego najostrzejsza faza przypadła na lata 1948-1953. System ten pochłonął miliony ofiar, zniszczył gospodarkę i doprowadził do brutalnej rusyfikacjiNarzucanie języka i kultury rosyjskiej innym narodom. wielu narodów. W Chinach przekształcił się w maoizmChińska odmiana komunizmu stworzona przez Mao Zedonga.. Zbrodnie tego okresu doskonale ukazuje film Ryszarda Bugajskiego Przesłuchanie.

Odwilż ’56 i Mała stabilizacja

• 1953
  Koniec stalinizmu

  Śmierć Józefa Stalina rozpoczyna powolny proces odchodzenia od najostrzejszego terroru.

• 1956
  Odwilż i polski Październik

  Złagodzenie cenzury, uwolnienie więźniów politycznych i krótki okres liberalizacji.

• 1981
  Stan wojenny

  Wprowadzenie rządów wojskowych, delegalizacja Solidarności i masowe internowania.

Polska odwilż rozpoczęła się po wydarzeniach poznańskich w 1956 roku. Władzę przejął Władysław Gomułka. Zrezygnowano z przymusowej kolektywizacjiPrzymusowe łączenie prywatnych gospodarstw rolnych w wielkie spółdzielnie państwowe. rolnictwa, a więźniów politycznych objęto amnestiąJednorazowe, masowe darowanie lub złagodzenie kar dla więźniów.. Nastąpiła krótka liberalizacjaZłagodzenie rygorów, przepisów i kontroli państwowej. życia społecznego. W literaturze sensację wzbudził Poemat dla dorosłych Adama Ważyka, który ostro rozliczał się z kłamstwami propagandy. Zadebiutowali twórcy odrzucający socrealizm, tacy jak Zbigniew Herbert i Miron Białoszewski. Rynek wydawniczy otworzył się na przekłady zachodnich autorów.

Nadzieje szybko zgasły. Już w 1957 roku władza zaczęła wycofywać się z reform, obawiając się anarchiiStan chaosu i samowoli spowodowany brakiem lub bezsilnością władzy.. Przywrócono surową cenzuręUrzędowa kontrola publikacji, widowisk i audycji przed ich udostępnieniem., zlikwidowano rady robotnicze i zamknięto reformatorski tygodnik „Po Prostu”. Ten okres pozornego spokoju i stagnacji zyskał miano małej stabilizacji.

Stan wojenny 1981

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski wprowadził w Polsce stan nadzwyczajnySytuacja prawna pozwalająca władzy na zawieszenie praw obywatelskich w obliczu zagrożenia.. Władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON). Decyzja ta miała zdławić rosnącą w siłę opozycjęUgrupowania lub ruchy sprzeciwiające się polityce rządu. skupioną wokół „Solidarności”. Rozpoczęły się masowe aresztowania. W obozach dla internowanychPrzymusowe umieszczenie osób uznanych za niebezpieczne w wyznaczonych ośrodkach bez wyroku sądu. zamknięto blisko 10 tysięcy działaczy.

Wojsko wyjechało na ulice, przerwano łączność telefoniczną i wprowadzono godzinę milicyjną. Strajki były brutalnie pacyfikowaneTłumienie buntów i strajków przy użyciu siły zbrojnej. przez ZOMO. W kopalni „Wujek” zginęło 9 górników. Polacy odpowiadali biernym oporem - organizowali manifestacje spacerowe w porze nadawania kłamliwego Dziennika Telewizyjnego. Świat zareagował nałożeniem na PRL sankcji gospodarczychKary ekonomiczne nakładane na państwo, np. zakaz handlu.. Stan wojenny oficjalnie zniesiono 22 lipca 1983 roku, ale kraj na długo zamienił się w państwo policyjneKraj, w którym aparat bezpieczeństwa kontroluje wszystkie dziedziny życia obywateli.. Grozę tamtych dni opisał Kazimierz Orłoś w książce Historia „Cudownej meliny”.

Drugi obieg (bibuła)

Drugi obieg to system nielegalnych wydawnictw podziemnych. Potocznie nazywano je bibułąPotoczne określenie nielegalnych wydawnictw drukowanych w podziemiu. lub literaturą bez debituOficjalne zezwolenie cenzury na rozpowszechnianie publikacji.. Rozwój tego zjawiska przyspieszył w 1977 roku wraz z wydaniem pozacenzuralnego pisma „Zapis”. Podziemne drukarnie, takie jak NOWa, działały przy wsparciu środowisk opozycyjnych, w tym KORKomitet Obrony Robotników, organizacja opozycyjna pomagająca represjonowanym.-u.

Dzięki drugiemu obiegowi zatarła się granica między literaturą krajową a emigracyjną. W Polsce przedrukowywano teksty paryskiej „Kultury”, a dzieła krajowych autorów trafiały na Zachód. W niezależnych oficynach ukazały się najważniejsze powieści epoki, m.in. Nierzeczywistość Kazimierza Brandysa, Kompleks polski Tadeusza Konwickiego czy Miazga Jerzego Andrzejewskiego.

Underground - trzeci obieg

Twórcy urodzeni po 1960 roku nie chcieli opowiadać się ani po stronie legalnego nurtu, ani opozycyjnego drugiego obiegu. Stworzyli własną, niezależną przestrzeń. Wydawali art-zinyNiezależne, amatorskie pismo tworzone przez subkultury, powielane domowymi sposobami. - amatorskie pisma powielane domowymi sposobami, rozdawane na koncertach i spotkaniach subkultury punkSubkultura młodzieżowa wyrażająca bunt przeciwko systemowi i normom społecznym.. Czerpali z dorobku surrealizmuKierunek w sztuce odrzucający logikę na rzecz marzeń sennych i podświadomości., dadaizmuAwangardowy ruch artystyczny negujący tradycję, oparty na absurdzie i prowokacji. i futuryzmuPrąd fascynujący się nowoczesnością, miastem, maszyną i szybkością..

Język tych publikacji był brutalny, potoczny i prowokacyjny. Zjawisko to dało początek nurtowi zwanemu banalizmemNurt w poezji lat 80. i 90. skupiający się na codzienności i potocznym języku.. Poeci tacy jak Marcin Świetlicki czy Jacek Podsiadło odrzucali patos i zaangażowanie polityczne. Wybierali o’haryzmStyl poetycki inspirowany Frankiem O'Harą, oparty na bezpośredniości i rejestrowaniu chwil. - skupienie na codzienności i popkulturzeKultura masowa, nastawiona na rozrywkę i szerokiego odbiorcę..

Radio „Wolna Europa”

Rozgłośnia powstała w 1949 roku w Nowym Jorku, a jej główną siedzibę przeniesiono do Monachium. Finansowana przez Kongres USA, przełamywała monopol informacyjny państw komunistycznych. Audycje nadawane na falach krótkichZakres fal radiowych pozwalający na nadawanie audycji na ogromne odległości. przenikały przez żelazną kurtynęUmowna granica dzieląca Europę na blok zachodni i komunistyczny wschód., dostarczając Polkom i Polakom wiadomości bez cenzury. Służby bezpieczeństwa PRL bezskutecznie próbowały zagłuszać sygnał.

Dyrektorem Rozgłośni Polskiej przez wiele lat był Jan Nowak-Jeziorański. Z radiem współpracowali wybitni twórcy emigracyjni, tacy jak Gustaw Herling-Grudziński czy Jacek Kaczmarski. Przekazywali oni prawdę o wydarzeniach w kraju, dając społeczeństwu wsparcie moralne i intelektualne.

Literatura faktu

Gatunek ten łączy warsztat dziennikarski z literacką formą. Opiera się na autentycznych wydarzeniach i dokumentach, rezygnując z klasycznej beletrystykiUtwory literackie o charakterze fabularnym, głównie powieści i opowiadania.. Mistrzem polskiej prozy reportażowejGatunek z pogranicza dziennikarstwa i literatury, relacjonujący autentyczne wydarzenia. był Ryszard Kapuściński, który w Cesarzu ukazał mechanizmy władzy absolutnej. Innym sztandarowym przykładem jest Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall - zapis rozmów z Markiem Edelmanem o powstaniu w getcie warszawskim.

Autotematyzm

Pojęcie to oznacza dzieło, które opowiada o samym sobie. Pisarz odsłania przed czytelnikiem kulisy procesu twórczegoZespół działań i przemyśleń autora prowadzących do powstania dzieła., dzieli się wątpliwościami i komentuje własny warsztat. Choć zabieg ten znano już w antykuEpoka starożytności grecko-rzymskiej, fundament kultury europejskiej. i romantyzmieEpoka literacka stawiająca uczucie, wyobraźnię i bunt ponad rozumem., stał się jednym z fundamentów literatury współczesnej. W Polsce prekursorem autotematyzmu był Karol Irzykowski w powieści Pałuba.