Dadaizm i surrealizm

Dadaizm: bunt, chaos i anty-sztuka

Ruch narodził się w sercu neutralnej Szwajcarii, dokąd przed koszmarem I wojny światowejGlobalny konflikt zbrojny (1914–1918), który zrujnował stary porządek Europy i wywołał kryzys tradycyjnych wartości. uciekali intelektualiści i artyści z całej Europy. Za oficjalny początek dadaizmu uznaje się otwarcie literacko-artystycznego klubu Cabaret Voltaire w Zurychu. Inicjatorami tego przedsięwzięcia byli Hugo Ball i Emmy Hennings, do których szybko dołączyli uciekinierzy z Rumunii: Tristan TzaraRumuński poeta i eseista, główny inicjator i teoretyk dadaizmu., Marcel Janco oraz Arthur Segal.

• 1916
  Powstanie Cabaret Voltaire

  Otwarcie klubu w Zurychu i narodziny ruchu dadaistycznego.

• 1922
  Koniec dadaizmu

  Wyczerpanie się formuły ciągłej prowokacji; wielu twórców przechodzi do obozu surrealistów.

Sama nazwa nurtu opiera się na przypadku. Najpopularniejsza anegdota głosi, że Tzara wsunął nóż do Słownika Larousse'aPopularny francuski słownik encyklopedyczny, wydawany od połowy XIX wieku. i trafił na francuskie słowo dada. Oznacza ono drewnianą zabawkę, konika na biegunach lub po prostu dziecięce gaworzenie. Ten absurdalny, pozbawiony głębszego sensu wybór idealnie oddawał ducha nowej formacji.

Założenia i techniki twórcze

Dadaiści odrzucali wszelkie autorytety, tradycję i logikę. Uważali, że kultura i społeczeństwo, które doprowadziły do rzezi wojennej, zasługują wyłącznie na wyśmianie. Ich głównym orężem stał się szok. Tworzyli muzykę hałasu, organizowali skandalizujące wystawy i ostentacyjnie przesiadywali w kawiarniach, prowokując mieszczan. Słynna wystawa Maxa Ernsta zmuszała widzów do wchodzenia przez toaletę, co wywoływało powszechną konsternację.

W literaturze ideałem stało się naśladowanie dziecięcego bełkotu. Umysł dziecka, nieskażony jeszcze zasadami gramatyki i normami społecznymi, fascynował twórców. Poezja dadaistyczna odrzucała rygory składniowe, łącząc przypadkowe dźwięki i litery. Tzara podawał wręcz gotowy przepis na wiersz:

Włóżcie słowa do kapelusza, wyciągnijcie na chybił trafił, otrzymacie poemat dada.

Zasięg i przedstawiciele

Z Zurychu ruch rozprzestrzenił się na Paryż, Niemcy i Stany Zjednoczone. Wokół paryskiego pisma Litterature skupili się m.in. Francis Picabia, Tristan Tzara, Jean Cocteau, André BretonFrancuski pisarz i krytyk sztuki, późniejszy główny teoretyk i przywódca ruchu surrealistycznego. i Paul Éluard. W Ameryce działali Marcel DuchampFrancuski malarz, twórca koncepcji readymade, która zrewolucjonizowała sztukę XX wieku. i Man Ray, wydający pismo The Blind Man.

W Polsce dadaizm praktycznie nie zaistniał. Pojedyncze echa tej poetyki można odnaleźć we wczesnych utworach Aleksandra Wata czy Juliana Tuwima. Polska awangardaZespół nowatorskich tendencji w sztuce XX wieku, odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowych form wyrazu. podchodziła do dadaistycznych eksperymentów z rezerwą. Julian PrzybośCzołowy poeta polskiej Awangardy Krakowskiej, zwolennik rygoru i precyzji w poezji. podsumował je niezwykle ostro:

Poematy dadaistyczne mogłaby wybierać i składać papuga kataryniarza. Z obracania mechanicznego młynka do słów nic artystycznego powstać nie może.

Mimo krótkiego żywota, dadaizm wywarł ogromny wpływ na późniejsze prądy, torując drogę surrealizmowi, a po II wojnie światowej inspirując twórców pop artuPrąd w sztuce po II wojnie światowej, czerpiący motywy z kultury masowej i reklamy. oraz konceptualizmuNurt sztuki współczesnej, w którym sam pomysł (koncept) dzieła jest ważniejszy niż jego fizyczne wykonanie..

Surrealizm: w głąb podświadomości

Koncepcja absolutnej wolności i ciągłego szokowania szybko wyczerpała swój potencjał. W 1922 roku dadaizm zaczął zanikać, a wielu jego twórców, poszukując głębszego sensu, płynnie przeszło do nowej formacji. Surrealizm (nadrealizm) narodził się we Francji, a jego nazwy po raz pierwszy użył w 1917 roku Guillaume ApollinaireFrancuski poeta polskiego pochodzenia (właśc. Apolinary Kostrowicki), prekursor awangardy., nazywany ojcem kierunku.

Oficjalny początek nurtu wyznacza rok 1924, kiedy to André Breton opublikował Manifest surrealizmu. Ruch ten oznaczał radykalny sprzeciw wobec pięciu dominujących dotąd postaw: klasycyzmowiNurt odwołujący się do antyku, ceniący harmonię, proporcje i jasność przekazu., realizmowiMetoda twórcza polegająca na wiernym, obiektywnym odtwarzaniu rzeczywistości., empiryzmowiPogląd filozoficzny głoszący, że jedynym źródłem prawdziwego poznania jest doświadczenie zmysłowe., racjonalizmowiPrzekonanie, że to rozum jest głównym narzędziem poznania świata. oraz utylitaryzmowiPostawa oceniająca zjawiska i działania pod kątem ich użyteczności dla społeczeństwa.. Surrealiści pragnęli dotrzeć do rzeczywistości nadrealnej, ukrytej pod powierzchnią codziennego doświadczenia.

Techniki i formy wyrazu

Priorytetem literatury nadrealistycznej stało się spenetrowanie sfery nieświadomości. Ogromną rolę przypisywano niepohamowanej wyobraźni, uwolnionej od zasad logiki. Aby ominąć cenzurę rozumu, twórcy stosowali specyficzne metody:

• Pismo automatyczne – zapisywanie myśli bez żadnej kontroli intelektualnej. Breton radził: Piszcie prędko, bez żadnego z góry obmyślonego tematu, na tyle prędko, aby nie pamiętać ani nie mieć pokusy przeczytania tego, co się już napisało.
• Zapisy z seansów – literaci często poddawali się hipnozie i uczestniczyli w seansach z udziałem mediumOsoba rzekomo potrafiąca nawiązać kontakt z duchami lub zjawiskami nadprzyrodzonymi., by czerpać z wizji spoza świadomego umysłu.
• Poetyka snu – oniryzmSposób przedstawiania rzeczywistości na wzór marzenia sennego, zatarcia granic między jawą a snem. stał się podstawowym narzędziem budowania obrazów poetyckich i malarskich.
• Czarny humor – absurdalny i groteskowyKategoria estetyczna łącząca sprzeczności: komizm z tragizmem, piękno z brzydotą, realizm z fantastyką., służący rozbijaniu mieszczańskich przyzwyczajeń.

Inspiracje i patroni ruchu

Surrealiści szukali swoich prekursorów w dawnych epokach. W malarstwie fascynował ich niderlandzki mistrz przełomu XV i XVI wieku, Hieronim BoschMalarz niderlandzki, twórca niezwykle symbolicznych, fantastycznych i niepokojących wizji piekła i grzechu., autor pełnego symboliki tryptyku Ogród ziemskich rozkoszy. W literaturze ich absolutnym idolem był francuski poeta Comte de LautréamontFrancuski pisarz, którego mroczna twórczość została doceniona dopiero przez surrealistów., autor Pieśni Maldorora (1869). Dzieło to, inspirowane zresztą Wielką Improwizacją z Dziadów Adama Mickiewicza, zachwycało młodych awangardzistów mroczną wyobraźnią. Fragment Pieśni Maldorora doskonale oddaje ten klimat:

A tam, na widnokręgu, cóż to za istota, która ma odwagę zbliżać się do mnie, bez trwogi, wśród skoków ukośnych i udręczonych; jakie dostojeństwo i zarazem pogodna słodycz! Spojrzenie ma łagodne, ale głębokie. Jej ogromne powieki igrają z podmuchami wiatru i zdają się żyć. Stwór nie znany mi. Gdy wpatruję się w te potworne oczy, moje ciało drży, pierwszy raz, odkąd ssałem suche piersi istoty nazywanej matką.

Manifesty i działalność

Grupa surrealistów była niezwykle aktywna teoretycznie. Ich poglądy ewoluowały w licznych manifestachPubliczna deklaracja zasad, poglądów i celów programowych danej grupy artystycznej lub politycznej.. Już w 1919 roku Breton i Philippe Soupault wydali Pola magnetyczne – pierwszy tekst napisany pismem automatycznym. Najważniejszy pozostał jednak Manifest surrealizmu (1924), w którym Breton krytykował powieść realistyczną za nagromadzenie "katalogowych obrazków".

W 1930 roku ukazał się Drugi manifest surrealizmu, w którym ruch uznał za swój dogmat "bunt absolutny". Artyści powołali nawet Biuro Poszukiwań Surrealistycznych – specyficzną poradnię dla osób pragnących tworzyć w duchu nowej poetyki. Organem prasowym grupy było czasopismo La Revolution Surrealiste.

Breton nieustannie badał granice percepcji. W tekście z 1941 roku przywołał fascynującą rozmowę z niewidomym o naturze lustra i wzroku:

Zapytałem go (ślepego od urodzenia), co rozumie przez lustro: "To maszyna – odpowiedział – która uwydatnia rzeczy daleko od nich, jeżeli są odpowiednio w stosunku do niej umieszczone. To tak, jak moja ręka; nie muszę kłaść jej obok przedmiotu, by go wyczuć"... A czym są, pana zdaniem, oczy? "Jest to – odpowiedział ślepy – organ, na który powietrze działa, jak laska na moją rękę".

Surrealizm w sztukach plastycznych

Choć nurt narodził się w literaturze, największą rozpoznawalność zdobył dzięki malarstwu. Artyści tacy jak Salvador DalíKataloński malarz, jeden z najbardziej ekscentrycznych i rozpoznawalnych twórców surrealizmu., Joan Miró, Max Ernst czy René Magritte odtwarzali rzeczywistość z fotograficzną wręcz dokładnością, ale umieszczali ją w fantastycznej, nielogicznej scenerii. Świat na ich płótnach był niepokojący, pełen wyludnionych miast, pustych przecznic i topniejących form.

Sztandarowym dziełem tego kierunku jest Trwałość pamięci Salvadora Dalí z charakterystycznymi, miękkimi zegarami. W przeciwieństwie do dadaistów, którzy chcieli widza zszokować i obrazić, surrealiści pragnęli go zadziwić i wciągnąć w głąb jego własnych, ukrytych lęków i pragnień.

Głównymi hasłami dadaizmu są:
- dowolność wyrazu,
- negacja „wszystkiego”: Nie chcemy nic wiedzieć, że przed nami istnieli jacykolwiek ludzie,
- anarchia i nihilizm,
- zerwanie z wszelką tradycją, odrzucanie kanonów, norm, wartości,
- swoboda twórczości i idea absolutnej wolności,
- zanegowanie wspólnoty pojęć miÄ™dzy twórcÄ… a jej odbiorcÄ…, kategorii „geniusza” czy „dzieÅ‚a sztuki”,
- sprzeciwienie się tradycyjnym kanonom piękna,
- zrównanie statusu społecznego wszystkich ludzi w myśl słów Wszyscy są prezesami!
- zafascynowanie prymitywizmem, witalnością, spontanicznością,
- nonsens, bezsens i alogiczność w technice tworzenia „dzieÅ‚a”, programowy bezsens artysty: