Futuryzm — bunt przeciw tradycji i składni
Futuryzm to jeden z najbardziej radykalnych kierunków awangardowych dwudziestolecia międzywojennego, który całkowicie odrzucał dotychczasową tradycję i kulturę. Twórcy tego nurtu fascynowali się nowoczesnością, prędkością, maszynami oraz życiem w wielkich metropoliach. W Polsce ruch ten, reprezentowany między innymi przez Brunona Jasieńskiego i Aleksandra Wata, zasłynął z prowokacyjnych wystąpień i radykalnych eksperymentów z ortografią fonetyczną.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Narodziny i założenia kierunku
Nazwa kierunku pochodzi od łacińskiego słowa futurus, czyli „przyszły”. Futuryści patrzyli wyłącznie w przód. Przełom XIX i XX wieku przyniósł gwałtowny rozwój przemysłu. Świat skurczył się dzięki kolei, a w gazetach opisywano pierwsze loty samolotów braci Wright i samochody z silnikiem spalinowym Daimlera. Codzienność zrewolucjonizowała elektryczność, telefon i kino. Na tym gruncie wyrosła awangardaZespół nowatorskich tendencji w sztuce XX wieku, odrzucających dotychczasowe style i tworzących własne, radykalne formy wyrazu. ślepo wierząca w potęgę ludzkiego umysłu i techniki.
Futuryści negowali cały dorobek cywilizacyjny. Żądali zniszczenia bibliotek i muzeów, które nazywali cmentarzyskami. Afirmowali dynamizm, witalność i agresywną aktywność. Wprowadzili do literatury nowego bohatera – anielskiego chama. Był to człowiek pierwotny, kierujący się wyłącznie instynktem i emocjami, nieskażony tradycyjną kulturą.
- 1909Manifest futuryzmu
F.T. Marinetti publikuje we francuskim „Le Figaro” tekst dający początek nowej epoce w sztuce.
- 1912Policzek powszechnemu smakowi
Rosyjscy futuryści wydają swój najsłynniejszy manifest, atakując klasyków literatury.
- 1921Nuż w bżuhu
Wydanie najgłośniejszej polskiej jednodniówki futurystycznej, skonfiskowanej przez cenzurę.
Włoska kolebka i manifest Marinettiego
20 lutego 1909 roku włoski poeta Filippo Tommaso Marinetti opublikował w paryskim dzienniku „Le Figaro” pierwszy manifestPubliczna deklaracja zasad, poglądów i celów artystycznych danej grupy twórców. futuryzmu. Tekst ten stał się swoistym dekalogiem nowego ruchu. Marinetti pisał w nim wprost:
Oświadczamy, że wspaniałość świata wzbogaciła się o piękno prędkości. Samochód wyścigowy (...) rozgrzany do czerwoności, który wygląda jak pędzący pocisk, piękniejszy jest niż Nike z Samotraki.
Włosi wychwalali odwagę, bunt i militaryzmIdeologia gloryfikująca wojnę, siłę zbrojną i podporządkowanie życia społecznego armii.. Uznawali wojnę za „jedyną higienę świata”. Do Marinettiego szybko dołączyli inni twórcy, tacy jak malarz i rzeźbiarz Umberto Boccioni, Carlo Carrà czy kompozytor Luigi Russolo. Boccioni próbował oddać w sztuce pędzące życie, twierdząc, że pędzący koń nie ma czterech nóg, lecz dwadzieścia. Włosi skupiali się na oddaniu wibracji, hałasu ulicy i symultaniczności zdarzeń.
Skrajny radykalizm i kult siły doprowadziły włoskich futurystów do zgubnych sympatii politycznych. Po I wojnie światowej Marinetti i jego środowisko poparli rodzący się faszyzmSkrajnie prawicowa, totalitarna ideologia polityczna, która narodziła się we Włoszech pod wodzą Benito Mussoliniego. Benito Mussoliniego. Z kolei futuryści rosyjscy, tacy jak Włodzimierz Majakowski, zafascynowali się komunizmem i rewolucją bolszewicką. Pokazuje to, jak łatwo awangardowy bunt sztuki stawał się narzędziem totalitarnych reżimów.
Futuryzm w Rosji
W Rosji kierunek ten przybrał równie radykalną formę, ale podzielił się na dwa główne obozy. Pierwszym byli egofuturyści (m.in. Wadim Szerszeniewicz, Igor Siewierianin), którzy wciąż czerpali z dorobku takich prądów jak symbolizmKierunek literacki przełomu wieków, wyrażający ukryte sensy i stany duszy za pomocą wieloznacznych symboli. czy estetyzmPogląd głoszący, że sztuka jest wartością samą w sobie i nie musi służyć celom moralnym ani społecznym..
Zupełnie inną drogą poszli kubofuturyści, wśród których prym wiódł Włodzimierz Majakowski oraz Wielimir Chlebnikow. W 1912 roku wydali oni manifest Policzek powszechnemu smakowi, wydrukowany na szarym papierze pakowym. Zaatakowali w nim największe świętości rosyjskiej kultury, wzywając do zrzucenia Tołstoja, Dostojewskiego i Puszkina ze „statku współczesności”. Śmierć Majakowskiego w 1930 roku ostatecznie zamknęła historię tego nurtu w Rosji.
Polska odmiana futuryzmu
Polski futuryzm rozwijał się w latach 1918–1923. Zderzył się z trudną rzeczywistością odrodzonego państwa: biedą, słabym przemysłem i brakiem nowinek technicznych. Prekursorem kierunku na polskim gruncie był Jerzy Jankowski. W tomie Tram wpopszek ulicy (1920) starał się zarazić czytelników fascynacją miastem i techniką, stosując zapis fonetyczny i przenosząc na papier mowę potoczną.
Ruch podzielił się na dwa silne ośrodki: Kraków i Warszawę. Zamiast tradycyjnych wieczorków autorskich, twórcy organizowali prowokacyjne happeningiZorganizowane wydarzenie artystyczne z udziałem publiczności, często o charakterze prowokacyjnym lub absurdalnym., szokując mieszczańską publiczność.
Ośrodek krakowski
W Krakowie życie futurystów toczyło się w kawiarniach. Powstały tu kluby „Katarynka” (1919) oraz „Gałka Muszkatołowa” (1921). Głównymi postaciami byli Bruno Jasieński i Stanisław Młodożeniec. To właśnie w Krakowie w 1921 roku ukazała się słynna, czterostronicowa jednodniówkaOkazjonalne wydawnictwo prasowe, publikowane jednorazowo, często w celu ogłoszenia manifestu lub programu grupy. pod tytułem Nuż w bżuhu. JEDNODŃUWKA FUTURYSTUW mańifesty futuryzmu polskiego wydańe nadzwyczajne na całą Żeczpospolitą Polską. Znalazły się w niej manifesty wzywające do natychmiastowej „futuryzacji życia” i wprowadzenia ortografii fonetycznej.
Publikacja Nuż w bżuhu wywołała gigantyczny skandal. Zastosowana w niej ortografia fonetycznaZapisywanie słów dokładnie tak, jak się je wymawia, z całkowitym pominięciem tradycyjnych reguł ortograficznych. (pisanie „żecz”, „bżuch”) oburzyła krytyków i czytelników do tego stopnia, że nakład jednodniówki został w dużej części skonfiskowany przez cenzurę pod zarzutem niszczenia języka narodowego.
Ośrodek warszawski
W stolicy prym wiedli Anatol Stern i Aleksander Wat. W 1918 roku wydali manifest-ulotkę Tak, dając początek zorganizowanej grupie. Warszawscy futuryści wydawali czasopisma „Nowa Sztuka” (we współpracy z Tadeuszem Peiperem) oraz „Almanach Nowej Sztuki”. Głosili, że cywilizacja to choroba, a oni wybierają prostotę, ordynarność i śmiech. Ogłaszali „wielką wyprzedaż starych rupieci” i sprzedawali za pół ceny „świeże mumie mickiewiczów i słowackich”.
Forma i język poezji futurystycznej
Futuryści zrewolucjonizowali sposób pisania. Odrzucali logikę na rzecz intuicjonizmuPogląd filozoficzny zakładający, że głównym narzędziem poznania świata jest intuicja, a nie rozum.. Tworzyli język pozarozumowyEksperymentalny język poetycki oparty na brzmieniu głosek i skojarzeniach, pozbawiony tradycyjnego sensu logicznego., w którym liczyło się brzmienie, a nie znaczenie słów.
Odrzucenie składni, interpunkcji i tradycyjnej gramatyki. Wiersz miał przypominać depeszę telegraficzną lub dynamiczny komunikat radiowy.
Fascynacja urbanizmem, fabrykami, tłumem i hałasem. Poezja naśladowała rytm pracujących silników i zgiełk ulicy.
Zabawa układem graficznym tekstu. Różne kroje czcionek, rozsypane litery i nietypowy format strony stawały się ważniejsze od samej treści.
Polscy twórcy chętnie stylizowali swoje wiersze na mowę ulicy. Wprowadzali wulgaryzmy, neologizmy i celowe błędy. Zrywali z tradycją literackąZespół norm, motywów i konwencji przekazywanych z pokolenia na pokolenie w historii literatury., udowadniając, że poezja nie musi być wzniosła, a jej zadaniem jest szokować i budzić z letargu.
- Techniki malarstwa futurystycznego,
- Muzyki futurystycznej,
- Rzeźby i literatury futurystycznej
- Zabijmy światło księżyca!,
- Manifest przeciw staroświeckiej Wenecji,
- Manifest przeciw Montmartre’owi.
Inni przedstawiciele polskiego futuryzmu:
- Bruno Jasieński, autor Pieśni o głodzie z 1922 roku,
- Anatol Stern, autor Futuryzji z 1919 roku,
- Stanisława Młodożeniec, autor Kresek i futuresek z 1921 roku,
- Aleksander Wat, autor Ja z jednej i Ja z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka z 1920 roku,
- Tytus Czyżewski.
- ideÄ™ „słów na wolnoÅ›ci”, wolnych od rygorów skÅ‚adni,
- potrzebÄ™ dynamizacji i rytmizacji wypowiedzi literackiej,
- konieczność podwyższenia roli rzeczowników, onomatopei,
- wyeliminowanie z języka poezji przymiotników,
- wprowadzenie do języka literackiego pojęć z zakresu nauki i techniki,
- zwrócenie uwagi na dźwiękowe zestroje słów,
- wprowadzenie motywów ze świata mitów, ludowych podań, legend,
- burzenie przejawów działania logiki,
- stosowanie pisowni fonetycznej,
- odrzucenie interpunkcji i zasad ortografii, krępujących słowo.