Tomasz Judym i Stanisław Wokulski – porównanie bohaterów
Artykuł zestawia losy Tomasza Judyma z „Ludzi bezdomnych” oraz Stanisława Wokulskiego z „Lalki”, analizując motyw awansu społecznego i wyobcowania. Porównanie obejmuje ich relacje romantyczne, podejście do misji społecznej oraz tragiczne wybory życiowe. Tekst wskazuje również różnice wynikające z przynależności bohaterów do odmiennych epok literackich.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Awans społeczny i wewnętrzne wykorzenienie
Tomasz Judym i Stanisław Wokulski to postacie, które wymykają się prostym schematom. Obaj wywodzą się z nizin lub środowisk zdegradowanych. Wokulski pochodzi ze zubożałej szlachtyWarstwa społeczna, która utraciła majątki (często w wyniku represji zaborcy), zmuszona do szukania nowych dróg awansu, np. w handlu.. Fortuny dorobił się dzięki ciężkiej pracy na Syberii i ryzykownym spekulacjom podczas wojny bałkańskiejKonflikt zbrojny (1877–1878) między Rosją a Turcją. Wokulski zdobył tam ogromny majątek na dostawach dla wojska.. Judym z kolei to syn szewca-alkoholika. Dzieciństwo spędził w skrajnej nędzy na warszawskiej ulicy Ciepłej.
Obaj pokonali długą drogę na szczyt drabiny społecznej. Sukces materialny i intelektualny nie przyniósł im jednak spokoju. Wokulski nie pasuje do salonów, razi warszawskie mieszczaństwo i oddala się od dawnych przyjaciół. Judym, wykształcony w Paryżu lekarz, czuje się obco zarówno w eleganckim salonie doktora Czernisza, jak i wśród prostych robotników. Ten stan zawieszenia to klasyczna bezdomnośćW ujęciu Żeromskiego to nie tylko brak dachu nad głową, ale przede wszystkim wyobcowanie ideowe i brak przynależności do konkretnej grupy społecznej.. Bohaterowie nie mają swojego miejsca w świecie.
Miłość niemożliwa do spełnienia
Życie uczuciowe obu mężczyzn kończy się katastrofą. Wokulski traci głowę dla Izabeli Łęckiej. Ta zimna reprezentantka arystokracjiNajwyższa warstwa społeczna, którą Prus bezlitośnie krytykuje za pasożytnictwo, próżność i oderwanie od realnych problemów kraju. traktuje go wyłącznie jako źródło pieniędzy. Uczucie Judyma do Joanny Podborskiej jest zupełnie inne. To miłość szczera i odwzajemniona.
Mimo tych różnic żaden z nich nie potrafi połączyć życia prywatnego z wyznaczoną sobie misją. Wokulski bankrutuje emocjonalnie przez odrzucenie. Judym sam odtrąca Joannę. Scena ich rozstania w Zagłębiu to moment ostatecznej rezygnacji z prywatnego szczęścia. Judym twierdzi, że musi spłacić dług wobec warstwy, z której się wywodzi, i nie ma prawa do założenia rodziny, dopóki na świecie istnieje niesprawiedliwość.
Sytuacja, w której bohater musi wybierać między dwiema równorzędnymi, ale wykluczającymi się racjami (np. miłość do kobiety a obowiązek wobec społeczeństwa), nazywana jest w filozofii aporią. To sytuacja bez dobrego wyjścia, stanowiąca fundament klasycznej tragedii.
Idea społeczna jako życiowa obsesja
Prus wyposażył Wokulskiego w konkretny plan modernizacji kraju. Kupiec zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, chce sprowadzać zagraniczny kapitał i realizować założenia pracy organicznejPozytywistyczne hasło nawołujące do rozwoju gospodarczego kraju, traktowanego jako jeden żywy organizm.. Judym skupia się na biologicznych podstawach egzystencji. Walczy o osuszenie stawów wywołujących malarię w Cisach i poprawę warunków życia górników w Zagłębiu.
Obaj działają pod ogromną presją wewnętrzną. Wokulski czuje ciężar długu wobec romantyków z powstania styczniowegoZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku. Udział w nim ukształtował romantyczną, idealistyczną część natury Wokulskiego.. Judym spłaca dług wobec proletariatu. Ta obsesja pcha ich do skrajności. Żaden z nich nie potrafi zatrzymać się w połowie drogi i wybrać zwyczajnego życia.
Pozytywista kontra modernista
Różnice między bohaterami wynikają bezpośrednio z epok, w których powstawały powieści. Wokulski myśli racjonalnie. Kiedy zawodzi go miłość, szuka ratunku w nauce u profesora Geista. Prus opisuje jego załamanie nerwowe z chłodną precyzją obserwatora.
Judym to człowiek modernizmuEpoka w kulturze przełomu XIX i XX wieku, skupiająca się na pesymizmie, irracjonalizmie i skomplikowanej psychice jednostki.. Jego kryzys ma charakter ekspresjonistycznyKierunek w sztuce dążący do wyrażenia silnych, często skrajnych emocji. W literaturze objawia się m.in. przez gwałtowne opisy natury współgrające z psychiką bohatera.. Rozdarcie wewnętrzne manifestuje się przez fizyczne cierpienie i symbole. Najlepszym tego przykładem jest rozdarta sosnaSłynny symbol z zakończenia „Ludzi bezdomnych”. Drzewo z rozdartym pniem obrazuje wewnętrzne pęknięcie Judyma po odrzuceniu miłości Joanny., na którą bohater patrzy po ostatecznym rozstaniu z ukochaną.
Finał obu historii mocno się różni. Koniec Wokulskiego owiany jest tajemnicą. Prawdopodobnie wysadza się w ruinach zamku w ZasławkuMiejscowość w „Lalce”, gdzie znajdują się ruiny zamku. To tam Wokulski prawdopodobnie próbuje popełnić samobójstwo. lub wyjeżdża do Paryża. Judym zostaje przy życiu. Idzie do pracy w kopalni. Jego klęska jest prywatna, ale misja trwa nadal. Wokulski ginie razem ze swoim marzeniem. Judym żyje dalej – bez marzeń, za to z ciężarem własnego wyboru.
Jak wykorzystać w wypracowaniu?
Porównanie tych dwóch postaci to świetny materiał na argumentację maturalną. Poniżej znajdziesz gotowe wnioski:
- Konflikt wartości: Obaj bohaterowie doświadczają zderzenia misji społecznej z pragnieniem miłości. Uznają, że realizacja jednego celu wyklucza drugi.
- Poczucie długu: Wokulski opiera swoje działania na ideach pozytywistycznych i lojalności wobec pokolenia 1863 roku. Judym traktuje pracę dla ubogich jako spłatę moralnego długu wobec klasy robotniczej.
- Różne modele tragizmu: Wokulski znika wraz ze swoim niespełnionym marzeniem o miłości. Judym świadomie rezygnuje z marzeń, by kontynuować misję. Jego wybór jest bardziej bolesny, bo wymaga życia z konsekwencjami własnej decyzji.