Słowniczek pojęć do „Mistrza i Małgorzaty”
Słowniczek porządkuje kluczowe terminy literackie, filozoficzne i historyczne niezbędne do pełnego zrozumienia „Mistrza i Małgorzaty”. Każde pojęcie zilustrowano konkretnymi przykładami z fabuły, co ułatwia osadzenie teorii w realiach powieści. Zestawienie obejmuje zarówno techniki narracyjne Michaiła Bułhakowa, jak i realia stalinowskiej Moskwy oraz starożytnej Jerozolimy.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Powieść polifoniczna
Termin Michaiła BachtinaRosyjski literaturoznawca i filozof, twórca teorii polifonii i karnawalizacji w literaturze. określający utwór, w którym wiele głosów narracyjnych i ideowych współistnieje bez wyraźnej nadrzędności jednego. W „Mistrzu i Małgorzacie” żaden punkt widzenia nie jest ostateczny. Czytelnik poznaje racje Wolanda, Jeszui oraz narratora i sam musi je wyważyć.
Powieść szkatułkowa
Kompozycja polegająca na umieszczeniu jednej narracji wewnątrz drugiej, odrębnej fabuły. Powieść Mistrza o Poncjuszu Piłacie i Jeszui jest wbudowana w główną historię moskiewską. Stopniowo obie warstwy zaczynają się przenikać i wzajemnie oświetlać.
Realizm magiczny
Technika narracyjna wprowadzająca elementy nadprzyrodzone do realistycznego świata bez zaznaczania granicy między nimi. Woland i jego świta pojawiają się w konkretnej, drobiazgowo opisanej Moskwie lat 30. Magia sąsiaduje z tramwajami, kolejkami po olej słonecznikowy i restauracją GribojedowSiedziba fikcyjnego związku literatów MASSOLIT, nazwana na cześć rosyjskiego komediopisarza.. Nikt nie traktuje zjawisk nadprzyrodzonych jako bajkowego wtrącenia.
Groteska
Połączenie elementów komicznych i tragicznych, deformacja rzeczywistości obnażająca jej absurd. Klasyczne przykłady groteski u Bułhakowa to odcięta głowa Berlioza służąca za czarę na balu, kot Behemot strzelający z pistoletu oraz absurdalne rozmowy w szpitalu psychiatrycznym.
Satyra
Gatunek ośmieszający określone zjawiska społeczne przez przerysowanie i ironię. Bułhakow bezlitośnie atakuje sowiecką biurokrację, konformizmPostawa polegająca na bezkrytycznym podporządkowaniu się normom i wartościom narzucanym przez grupę lub władzę. literatów skupionych w MASSOLIT-cie oraz serwilizm urzędników. Woland dosłownie demaskuje chciwość mieszkańców Moskwy na scenie teatru Variétés.
Ironia
Rozbieżność między tym, co się mówi, a tym, co się znaczy. Narracja powieści jest przesiąknięta ironią. Narrator opisuje cuda, dekapitacje i katastrofy z chłodnym dystansem, relacjonując je jak najzwyklejsze zdarzenia z kroniki towarzyskiej.
Narrator auktorialny
Narrator wszechwiedzący, znający myśli postaci i komentujący zdarzenia z zewnątrz. W powieści Bułhakowa bywa on kapryśny i przekorny. Zdarza mu się wprost zwracać do czytelnika, ironizować, a nawet zaprzeczać samemu sobie.
Mit literacki i parafraza
Twórcze przetworzenie cudzego tekstu lub motywu, który w kulturze nabrał znaczenia symbolicznego. Rozdziały jerozolimskie to parafraza opowieści biblijnej o charakterze apokryfuTekst nawiązujący tematycznie do Biblii, ale nieuznawany przez Kościół za natchniony i kanoniczny.. Jeszua Ha-Nocri to reinterpretacja mitu chrystusowego. Bułhakow pozbawia go atrybutów Syna Bożego, czyniąc z niego wędrownego filozofa głoszącego, że wszyscy ludzie są dobrzy.
Alegoria
Tekst, w którym postaci i zdarzenia mają stałe znaczenie symboliczne odsyłające do innego porządku. Bal u Szatana można czytać alegorycznie. Małgorzata jako gospodyni wśród zbrodniarzy historii reprezentuje oczyszczającą moc miłości, litości i przebaczenia.
Leitmotyw
Motyw powracający w tekście i nabierający przez powtórzenia znaczenia symbolicznego. Głównym leitmotywem powieści jest gra światła i cienia. Woland działa w zmroku, Jeszua ginie w palącym słońcu południa, a Mistrz i Małgorzata w finale otrzymują wieczny spokój, a nie światłość.
Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe
Dualizm dobra i zła
Koncepcja zakładająca, że dobro i zło są równorzędnymi, nierozdzielnymi siłami. Bułhakow czerpie tu z elementów manicheizmuStarożytny system religijny zakładający odwieczną, równorzędną walkę sił światła i ciemności.. Woland nie jest uosobieniem zła w tradycyjnym sensie. Szatan pełni funkcję korekty moralnej, odsłaniając ludzką podłość i wymierzając sprawiedliwość.
Wolna wola i tchórzostwo jako grzech
Zdolność człowieka do dokonywania wyborów niezależnie od zewnętrznych nacisków. Poncjusz Piłat ma władzę uwolnić Jeszuę. Wie, że oskarżony jest niewinny, a mimo to ulega strachowi przed donosem i utratą stanowiska. W etyce powieści to właśnie tchórzostwo, a nie morderstwo, stanowi największą winę moralną.
Ateizm
Przekonanie o nieistnieniu Boga, reprezentowane przez oficjalną sowiecką ideologię. Berlioz w pierwszej scenie na Patriarszych Prudach przekonuje Iwana Bezdomnego, że Jezus nigdy nie istniał. Ginie pod kołami tramwaju kilka minut później. Śmierć staje się ironiczną puentą jego filozoficznej pychy.
Odpowiedzialność moralna
Obowiązek ponoszenia konsekwencji własnych decyzji. Piłat przez dwa tysiące lat ponosi karę za wyrok wydany na Jeszuę. Nie jest to kara fizyczna, lecz egzystencjalna: wieczne poczucie winy, bezsenność i niemożność dokończenia przerwanej rozmowy.
Miłość jako siła sprawcza
Uczucie posiadające moc przekształcania rzeczywistości. Małgorzata ratuje Mistrza i jego dzieło nie przez odwołanie się do rozumu czy prawa. Robi to przez absolutne poświęcenie. Zawiera pakt z Wolandem, staje się wiedźmą i pełni rolę gospodyni na upiornym balu.
Soteriologia
Dział teologii zajmujący się zbawieniem. Los Mistrza i Małgorzaty to nieortodoksyjne rozwiązanie soteriologiczne. Otrzymują oni w nagrodę wieczny spokój, ale nie mają wstępu do raju, co łamie chrześcijańskie dogmatyPodstawowe, niepodważalne prawdy wiary w danej religii..
Pojęcia historyczne i realioznawcze
MASSOLIT
Fikcyjna organizacja literacka będąca satyrycznym portretem Związku Pisarzy Radzieckich. Jej członkowie zabiegają o przydziały na mieszkania, dacze i talony żywnościowe, całkowicie ignorując sztukę. Bułhakow punktuje w ten sposób sprzedajność twórców podporządkowanych władzy.
Cenzura i samocenzura
Mechanizmy kontroli twórczości przez państwo oraz przez samego artystę z obawy przed represjami. Mistrz pali rękopis powieści o Piłacie w geście rozpaczy, wiedząc, że publikacja w sowieckich realiach jest niemożliwa. Manuskrypt jednak ocalał, co Woland kwituje słynnym zdaniem:
Rękopisy nie płoną.
Sama powieść Bułhakowa padła ofiarą mechanizmów, które opisywała. Pisarz tworzył ją do końca życia, dyktując ostatnie poprawki żonie. Utwór ukazał się drukiem dopiero w latach 60. XX wieku, ponad ćwierć wieku po śmierci autora, i to w mocno ocenzurowanej wersji.
Stalinizm
System polityczny ZSRR oparty na kulcie jednostki i terrorze. Akcja powieści toczy się w Moskwie lat 30., w epoce wielkiego terroruOkres w historii ZSRR w latach 30. XX wieku, charakteryzujący się masowymi represjami i mordami politycznymi.. Choć nazwisko Stalina nie pada ani razu, klimat epoki jest wszechobecny. Znikający ludzie, donosy, areszty i wszechogarniający strach przed sąsiadami stanowią tło dla działań świty Wolanda.
Prokuratura Judei / Prefektura
Historyczny urząd zarządzający prowincją rzymską. Poncjusz Piłat jako prefekt Judei jest postacią historyczną. Bułhakow opiera się na źródłach, jednak pogłębia psychologię namiestnika daleko poza to, co mówią starożytne kroniki.
Sanhedryn
Najwyższa żydowska rada religijna i sądowa w starożytnym Izraelu. W powieści Mistrza Sanhedryn pod wodzą KajfaszaHistoryczny arcykapłan żydowski, który według relacji biblijnych i powieściowej odegrał kluczową rolę w skazaniu Jezusa/Jeszui. wywiera presję na Piłata, by zatwierdził wyrok śmierci na Jeszuę. Zderzenie tej presji z wątpliwościami Rzymianina tworzy dramatyczny rdzeń rozdziałów jerozolimskich.
Teatr Variétés
Realistyczna przestrzeń Moskwy, w której Woland urządza seans czarnej magii. Scena z deszczem czerwońców i darmową damską konfekcją obnaża chciwość i materializm sowieckiego społeczeństwa, które oficjalnie głosiło wyższość idei nad dobrami doczesnymi.
Szpital psychiatryczny
Klinika profesora Strawińskiego. W realiach sowieckich zakłady tego typu służyły często jako narzędzie izolowania niewygodnych obywateli w ramach psychiatrii represyjnejPraktyka zamykania dysydentów politycznych i osób niewygodnych dla władzy w zakładach psychiatrycznych pod pretekstem leczenia.. W powieści Iwan Bezdomny i Mistrz trafiają do kliniki, ponieważ mówienie prawdy o istnieniu szatana lub Poncjusza Piłata uchodzi w ZSRR za objaw ciężkiej choroby psychicznej.