Motyw śmierci
W powieści Michaiła Bułhakowa śmierć nie stanowi ostatecznego końca, lecz pełni funkcję progu prowadzącego do innego wymiaru egzystencji. Zjawisko to przyjmuje różnorodne formy, od brutalnej kary za donosicielstwo, przez groteskowy wypadek, aż po akt ostatecznego wyzwolenia z opresyjnego systemu. Analiza tego zagadnienia pozwala zrozumieć, w jaki sposób strach przed umieraniem staje się narzędziem władzy, a jego pokonanie otwiera drogę do prawdziwej wolności.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W moskiewskiej rzeczywistości wykreowanej przez Bułhakowa granica między życiem a nieistnieniem jest całkowicie płynna. Umieranie rzadko oznacza tu ostateczną anihilację, stając się raczej przejściem do innej formy bytu. Sowiecki materializmPogląd filozoficzny odrzucający istnienie świata duchowego i uznający materię za jedyny budulec rzeczywistości. zakładał, że po zatrzymaniu akcji serca nie ma już nic, co czyniło obywateli bezbronnymi wobec terroru. Tymczasem w powieści śmierć wymyka się ludzkiej kontroli i przybiera formy groteskowej farsy, metafizycznej konieczności lub aktu łaski.
Czasem zjawisko to nie wymaga nawet fizycznego zgonu. Iwan Bezdomny przeżywa symboliczną śmierć własnej tożsamości. Po spotkaniu z tajemniczym profesorem czarnej magii trafia do kliniki psychiatrycznej, gdzie bezpowrotnie porzuca swoje poetyckie alter egoDruga tożsamość, fikcyjne wcielenie lub odmienna strona osobowości danego człowieka., by ostatecznie narodzić się na nowo jako historyk Iwan Nikołajewicz Ponyriow.
Jak motyw się przejawia?
Egzekucja Jeszui Ha-Nocri
Ukrzyżowanie wędrownego filozofa z Galilei to scena pozbawiona jakiegokolwiek patosu. Jeszua umiera powoli w morderczym upale, otoczony przez rzymskich żołnierzy i gapiów. Bułhakow nie tworzy tu hagiografiiDział piśmiennictwa religijnego obejmujący żywoty świętych, często wyidealizowane i pełne cudów. – skazaniec boi się bólu, prosi o wodę i resztką sił rozmawia z wiszącym obok DyzmąWedług tradycji chrześcijańskiej to tzw. Dobry Łotr, ukrzyżowany obok Jezusa, który przed śmiercią żałował za grzechy.. Fizyczny koniec Ha-Nocriego jest bezpośrednim wynikiem tchórzostwa władzy, która wolała wydać wyrok na niewinnego człowieka, niż narazić własną pozycję.
Wypadek na Patriarszych Prudach i Bal u Szatana
Śmierć bywa precyzyjnie zaplanowaną karą za arogancję. Michał Aleksandrowicz Berlioz, zagorzały ateista, ginie pod kołami tramwaju dokładnie tak, jak zapowiedział mu to Woland. Jego odcięta głowa powraca podczas Wiosennego Balu Pełni Księżyca jako makabryczny rekwizyt. W kulminacyjnym momencie tej samej nocy AzazelloCzłonek świty Wolanda, demon pustyni i morderca, charakteryzujący się rudymi włosami i bielmem na oku. z zimną krwią zastrzeliwuje barona Meigela – moskiewskiego konfidenta. Krew zdrajcy wypełnia czaszkę Berlioza, zamieniając się w trunek. Zestawienie tych dwóch zgonów obrazuje bezwzględną sprawiedliwość wymierzaną przez siły nadprzyrodzone.
Otrucie Mistrza i Małgorzaty
Finał moskiewskiego wątku przynosi rozwiązanie wymykające się prostym kategoriom. Świta diabła podaje tytułowym bohaterom zatrute wino falerneńskieSłynne starożytne wino rzymskie, w powieści symbolizujące łączność między epoką antyczną a współczesnością., co kończy ich ziemską egzystencję. Mistrz przez lata był niszczony przez system i cenzurę, a jego ukochana zaprzedała duszę, by go ocalić. Fizyczny zgon staje się dla nich jedyną drogą ucieczki. Szatan nie zabiera ich jednak do światłości, lecz przyznaje im wieczny spokój – azyl poza czasem, w którym mogą cieszyć się ciszą.
Funkcja motywu
W strukturze całej powieści umieranie pełni funkcję potężnego instrumentu demaskatorskiego. Strach przed ostatecznym końcem stanowi fundament każdej tyranii. Ludzie wierzący wyłącznie w materię paradoksalnie okazują się najbardziej podatni na manipulację. Z kolei ci, którzy akceptują śmierć jako element szerszego porządku, potrafią zachować godność do samego końca.
W Związku Radzieckim lat 30. XX wieku, w epoce wielkiego terroru stalinowskiego, nagła śmierć lub zniknięcie człowieka bez śladu były codziennością. Bułhakow w swojej powieści odwraca ten schemat – to nie tajna policja, lecz siły wyższe decydują o ostatecznym losie jednostki, przywracając moralny porządek.
Utwór zadaje również uniwersalne pytanie o odpowiedzialność za cudze życie. Nieskończone wyrzuty sumienia Poncjusza Piłata udowadniają, że wina za zbrodnię nie ulega przedawnieniu. Prawdziwą karą rzymskiego prokuratoraW starożytnym Rzymie urzędnik zarządzający prowincją, posiadający najwyższą władzę sądowniczą i wojskową na danym terenie. nie są fizyczne tortury, lecz trwająca dwa tysiące lat samotność i niemożność dokończenia przerwanej rozmowy.
Świat, który nie uznaje żadnej wyższej miary, gubi zdolność do rozróżnienia między karą a zbrodnią, końcem a przemianą.
Ostatecznie motyw ten spaja wszystkie płaszczyzny czasowe i przestrzenne dzieła. Udowadnia, że prawda i idee są nieśmiertelne, a słowa o tym, że wszyscy ludzie są dobrzy, przetrwają każdego oprawcę.