Motyw zdrady
Zdrada w powieści Michaiła Bułhakowa napędza fabułę i obnaża moralny upadek zarówno antycznej Jerozolimy, jak i sowieckiej Moskwy. Mechanizm ten przybiera różne formy, od politycznego tchórzostwa, przez chciwość, aż po zinstytucjonalizowane donosicielstwo. Przeciwwagą dla wszechobecnej nielojalności staje się bezwarunkowa miłość i wierność głównych bohaterów.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Zdrada nie jest tu zwykłym aktem nielojalności. To niszczycielska siła, która łamie jednostki i demaskuje prawdziwe oblicze totalitarnej władzy. Bułhakow buduje wokół niej całą filozofię winy. U podstaw każdego aktu sprzeniewierzenia leży tchórzostwoWedług powieściowej filozofii to najcięższa z ludzkich wad, prowadząca do najgorszych zbrodni.. Strach przed utratą pozycji, majątku lub życia zmusza ludzi do łamania własnych zasad.
Konsekwencje takich decyzji rozciągają się w czasie, zatruwając sumienia na całe stulecia. W świecie wykreowanym przez autora nikt nie unika odpowiedzialności za złamanie danego słowa. Nawet wewnętrzne przemiany bohaterów, polegające na odrzuceniu dawnych, naiwnych przekonań, niosą ze sobą ogromny ciężar psychiczny i wymagają bolesnego przebudzenia.
Jak motyw się przejawia?
Poncjusz Piłat i wyrok wbrew sumieniu
Namiestnik JudeiStarożytna kraina na Bliskim Wschodzie, w czasach akcji powieści rzymska prowincja. wydaje wyrok śmierci na wędrownego filozofa, Jeszuę Ha-Nocriego. Robi to wbrew sobie. Prywatnie uważa skazańca za niewinnego, a nawet czuje do niego nić sympatii. Wygrywa jednak polityczna kalkulacja i strach przed oskarżeniem o obrazę majestatu cesarza Tyberiusza. Prokurator zdradza własne sumienie. Płaci za to niewyobrażalną cenę: zostaje uwięziony w przestrzeni przypominającej czyściec, gdzie przez dwa tysiące lat cierpi na bezsenność i dręczące wyrzuty sumienia.
Judasz z Kiriatu i wulgarna chciwość
Młody mieszkaniec Jerozolimy wydaje wędrownego kaznodzieję władzom świątynnym. Jego motywacja jest brutalnie prosta. Robi to dla trzydziestu tetradrachmSrebrna moneta używana w starożytności, w powieści stanowiąca zapłatę za zdradę Judasza.. Bułhakow odziera ten czyn z jakiegokolwiek dramatyzmu. Judasz działa metodycznie, skuszony obietnicą szybkiego zysku po uczcie u arcykapłana Kajfasza. Sprawiedliwość dosięga go jednak błyskawicznie. Szef tajnej policji, AfraniuszDowódca tajnej służby w Jerozolimie, organizator zamachu na Judasza., organizuje bezwzględną zasadzkę. Zdrajca ginie od ciosu nożem w Ogrodzie Getsemańskim, a zakrwawiona sakiewka wraca do zleceniodawców.
Baron Meigel i donosicielstwo jako zawód
W moskiewskich realiach zdrada staje się profesją. Pracownik urzędu widowiskowego pojawia się na wiosennym balu u Szatana w jednym, konkretnym celu: ma szpiegować. Gospodarz wieczoru publicznie demaskuje jego prawdziwą naturę. Chwilę później AzazelloCzłonek świty Wolanda, demon pustyni pełniący funkcję bezwzględnego egzekutora. strzela donosicielowi prosto w głowę. Scena ta ma charakter brutalnego rozliczenia. Człowiek budujący karierę na niszczeniu innych sam ginie zdemaskowany w ułamku sekundy.
Funkcja motywu
Zdrada pełni funkcję ostatecznego testu moralnego. Weryfikuje kondycję społeczeństwa i demaskuje system, w którym lojalność przestała istnieć. Doskonale widać to na przykładzie moskiewskiego środowiska literackiego. Związek pisarzy MassolitFikcyjna organizacja zrzeszająca radzieckich literatów, symbolizująca cenzurę i konformizm. oraz usłużni krytycy, tacy jak ŁatuńskiWpływowy i bezwzględny krytyk literacki, który zniszczył karierę Mistrza., organizują bezwzględną nagonkę na Mistrza. Zaszczuty artysta traci zmysły i w akcie ostatecznej desperacji pali rękopis swojego życia. System niszczy jednostkę wybitną, promując w zamian posłusznych konformistów.
Kampania oszczerstw wymierzona w powieściowego pisarza to bezpośrednie odbicie osobistych doświadczeń Michaiła Bułhakowa. W latach 20. i 30. radziecka prasa opublikowała setki miażdżących recenzji jego twórczości, co doprowadziło do całkowitego zakazu wystawiania jego sztuk i publikacji książek.
Na tle tego zepsucia autor wyraźnie definiuje prawdziwą wierność. Małgorzata odrzuca wygodne życie i ryzykuje potępienie, by ocalić ukochanego. Nie cofa się przed niczym, nawet przed paktem z siłami nieczystymi. Jej postawa udowadnia, że w świecie przesiąkniętym fałszem tylko miłość potrafi oprzeć się destrukcji. Dopełnieniem tej sprawiedliwości jest interwencja Wolanda, który przywraca zniszczone dzieło, wypowiadając słynne zdanie:
„Rękopisy nie płoną.”
Prawda ostatecznie triumfuje nad każdą formą zdrady, a zniszczona sztuka odzyskuje swoją fizyczną postać.