Współczesność - nazwa, ramy czasowe, podział epoki

Narodziny i problem z nazwą epoki

Literatura współczesna nie posiada nazwy, która charakteryzowałaby ją przez jeden powszechnie przyjęty prąd czy styl. Powojenna twórczość polska nie stanowi odrębnej, jednorodnej epoki literackiej. Bernadetta Żynis, autorka rozdziału o współczesności w Ilustrowanych dziejach literatury, diagnozuje ten problem następująco:

Literatura współczesna, której początek umownie sytuujemy w latach 1944-1945, nie posiada nazwy charakteryzującej ją przez obowiązujący, powszechnie przyjęty prąd, styl, kierunek filozoficzny, jak na przykład romantyzm czy pozytywizm. [...] Nie istnieje w jej obrębie prąd, który stanowiłby podstawę charakterystyki twórczości tego okresu i dałby nazwę wyróżniającą go spośród innych epok (jak to się stało w przypadku romantyzmu czy baroku).

Znawcy tematu toczą spór o oficjalny początek omawianego okresu. Część badaczy przyjmuje zakończenie drugiej wojny światowej (1945), argumentując to nadejściem nowego ładu polityczno-gospodarczego. Inni wskazują na datę jej wybuchu (1939), ponieważ to wtedy dokonał się brutalny przewrót we wszystkich dziedzinach ludzkiego życia, trwale zmieniając optykę pisarzy.

• 1939
  Wybuch II wojny światowej

  Cezura wyznaczająca koniec dwudziestolecia międzywojennego i początek literatury wojennej.

• 1949
  Zjazd ZLP w Szczecinie

  Oficjalne narzucenie pisarzom doktryny realizmu socjalistycznego.

• 1956
  Odwilż październikowa

  Złagodzenie cenzury, debiuty Pokolenia '56 i powrót literatury zachodniej.

• 1968
  Wydarzenia marcowe

  Protesty studenckie i narodziny demaskatorskiej poezji Nowej Fali.

• 1981
  Stan wojenny

  Zejście życia literackiego do podziemia i rozwój wydawnictw drugiego obiegu.

Okres 1945–1949: Czas rozliczeń i traumy

Lata tuż po wojnie zdominowała tematyka obozowa i okupacyjna. Twórcy potępiali totalitarne ustroje oraz zbrodnie ludobójstwa. Nowe władze komunistyczne szybko jednak zadbały, aby teksty o zbrodniach sowieckich (np. o Katyniu) trafiały do szuflad, a nie do księgarń.

Wojna zniszczyła wiarę w humanistyczne wartości. Pisarze tacy jak Tadeusz Borowski (w opowiadaniach oświęcimskich) czy Tadeusz Różewicz (w tomie Niepokój) głosili przekonanie o całkowitym zakłamaniu dotychczasowej sztuki. Tradycyjny, piękny język literacki nie nadawał się do opisu masowej eksterminacji. Z tego powodu ogromną popularność zyskały formy dokumentalne: dzienniki, pamiętniki i reportaże.

Mimo trudności proza powojenna ukazała każdy możliwy aspekt wojennego doświadczenia – getto, lagry i łagry, obozy jenieckie, walki partyzanckie i żołnierskie, podziemny ruch oporu, sposoby przetrwania ludności cywilnej [...], prześladowania, rozmaite postawy ludzi wobec wyzwań wojennej i okupacyjnej rzeczywistości.

Poezja powojenna początkowo nie przeszła tak drastycznej zmiany formalnej. Znaczna część utworów wciąż czerpała z tradycji przedwojennej awangardyZespół prądów nowatorskich odrzucających tradycję literacką na rzecz eksperymentów formalnych i językowych., opierając się na wierszu wolnym i silnych emocjach.

Okres 1949–1956: Noc stalinowska i socrealizm

Przełomem okazał się IV Walny Zjazd ZLPOficjalna organizacja zrzeszająca pisarzy, w okresie PRL często narzędzie kontroli państwa nad literaturą. w Szczecinie w 1949 roku. Władze państwowe, dążąc do pełnej kontroli nad kulturą, narzuciły twórcom nienaruszalne wytyczne. Tak powstał program socrealizmuNarzucony w 1949 r. kierunek sztuki, wymagający propagandowego ukazywania triumfu komunizmu i klasy robotniczej.. Narzędziem egzekwowania tych zasad stała się państwowa cenzuraInstytucja państwowa w PRL, która kontrolowała i blokowała publikację tekstów niezgodnych z linią partii., która brutalnie ucięła swobodę artystyczną.

Oczekiwano porzucenia tematyki okupacyjnej na rzecz upolitycznionego przekazu. Język literatury zdominowała nowomowaZmanipulowany język propagandy komunistycznej, pełen schematów, haseł i fałszujących rzeczywistość eufemizmów.. Do rangi bohaterów wyniesiono robotników i chłopów, którzy poprzez walkę ideologiczną i realizację planu sześcioletniego budowali nowy ustrój. Powstające masowo produkcyjniakiSchematyczny utwór socrealistyczny, którego fabuła skupiała się na budowie fabryki, wyrabianiu norm i walce z sabotażystami. szybko zaczęły razić czytelników banalnością i schematyzmem.

Okres 1956–1968: Odwilż i Pokolenie '56

Po śmierci Józefa Stalina i wydarzeniach Poznańskiego Czerwca (1956) nastąpił okres politycznej odwilżyOkres po 1956 r., charakteryzujący się złagodzeniem cenzury, uwolnieniem więźniów politycznych i chwilową wolnością słowa.. Dojście do władzy Władysława Gomułki zaowocowało chwilowym złagodzeniem cenzury. Do głosu wrócili poeci skazani wcześniej na milczenie za poglądy antyradzieckie lub brak uległości wobec socrealizmu: Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski, Stanisław Grochowiak, Julian Przyboś i Mieczysław Jastrun.

Na nowo objawiła się Wisława Szymborska, odchodząc od swoich wczesnych, partyjnych wierszy. Maria Dąbrowska znów publikowała prozę na wysokim poziomie. Zezwolono na druk dzieł emigrantówTwórczość pisarzy tworzących poza granicami kraju z powodów politycznych, wydawana m.in. w paryskiej „Kulturze”. (Witolda Gombrowicza, Melchiora Wańkowicza) oraz zachodnich twórców (Alberta Camusa, Jeana Paula Sartre’a, Samuela Becketta).

Środowisko literackie zdominowało Pokolenie '56Grupa debiutantów z okresu odwilży, odrzucająca socrealizm. Należeli do niej m.in. M. Hłasko, S. Mrożek, E. Stachura., nazywane też pokoleniem „Współczesności” (od tytułu czasopisma). Należeli do niego m.in. Marek Hłasko, Sławomir Mrożek, Edward Stachura, Andrzej Bursa i Ernest Bryll. Pozorna wolność skończyła się jednak szybko. Powrót ostrej cenzury doprowadził do buntu intelektualistów, którzy w 1964 roku ogłosili List 34Protest polskich intelektualistów z 1964 roku przeciwko zaostrzeniu cenzury i ograniczaniu przydziałów papieru na książki., sprzeciwiając się polityce kulturalnej PZPR.

Okres 1968–1978: Marzec i Nowa Fala

Wydarzenia Marca '68Kryzys polityczny, strajki studenckie i antysemicka nagonka władz PRL, która zmusiła wielu obywateli do emigracji. – zdjęcie z afisza Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka, pacyfikacja strajków studenckich i antysemicka nagonka – ukształtowały kolejną formację literacką: Nową FalęFormacja poetycka żądająca mówienia prawdy o rzeczywistości PRL i demaskująca kłamstwa języka propagandy.. Tworzyli ją m.in. Stanisław Barańczak, Ryszard Krynicki, Adam Zagajewski, Ewa Lipska i Rafał Wojaczek.

Młodzi poeci odrzucili poetyzację świata. Żądali mówienia prawdy wprost i brania odpowiedzialności za słowo. Ich celem było obnażenie fałszu komunistycznej nowomowy. Wielu z nich zaangażowało się w działalność opozycyjną, współtworząc w latach siedemdziesiątych KOROpozycyjna organizacja społeczna założona w 1976 r., w której aktywnie działali m.in. pisarze i intelektualiści.. W prozie tego okresu triumfy święcili Jerzy Andrzejewski i Tadeusz Konwicki.

Okres 1978–1989: Podziemie i stan wojenny

Kolejne zaostrzenie kursu przez PZPR zmusiło pisarzy do publikowania w drugim obieguNielegalny, podziemny ruch wydawniczy w PRL, publikujący książki i prasę poza zasięgiem państwowej cenzury. lub na emigracji. Rok 1980 przyniósł falę strajków, powstanie NSZZ „Solidarność” oraz literacką Nagrodę Nobla dla Czesława Miłosza. Nadzieje na wolność brutalnie przerwało wprowadzenie stanu wojennegoWprowadzony 13 grudnia 1981 r. przez władze komunistyczne w celu zniszczenia „Solidarności”; drastycznie ograniczył prawa obywatelskie. 13 grudnia 1981 roku.

Życie literackie zeszło do podziemia (undergroundu). Pisarze odrzucali zarówno afirmację władzy, jak i martyrologiczny patos opozycji. W tekstach z lat osiemdziesiątych dominował brutalizm formy, ironia, język potoczny oraz ostra krytyka oficjalnych wzorców kulturowych. Twórcy pragnęli literatury wyzwolonej z tradycyjnych „polskich kompleksów” i obowiązku ciągłej walki narodowowyzwoleńczej.